'Văn Hoá' Lưu Manh

Phạm Đức Thân

Hiện giờ ở VN cán lớn cán bé và tuớng tá kéo nhau vào tù cho thấy hậu quả của não trạng lưu manh thời hậu CS.  Để hiểu rõ nguyên nhân, môi truờng của hiện tuợng này, xin mời đọc "Văn Hoá Lưu Manh", một bài viết cách đây chưa lâu nhưng vẫn còn nguyên tính thời sự. (PĐT)

Cộng Sản là một chủ thuyết không tưởng, và lịch sử cho thấy đã áp dụng thất bại tại những nước CS trên thế giới. Ngày nay trước khủng hoảng về kinh tế xã hội, nhiều nước CS đã du nhập những khái niệm của tư bản (quyền tư hữu, kinh tế thị trường....) và nhiều khi thay đổi cả danh xưng (bỏ CS thay vào bằng Xã Hội Chủ Nghĩa...) để sống còn và xoa dịu chống đối của dân chúng. Khái niệm lai căng "chủ nghĩa xã hội cộng với kinh tế thị trường tư bản" vẫn còn đang loay hoay chưa tìm ra được một mô thức cụ thể chính xác, đã tạo nên một xã hội thiếu ổn định, mất phương hướng, giống kiểu ngày xưa CS thường làm đại, làm ẩu, làm bậy rồi sửa sai.

Tình trạng trên đưa đến tâm thái hoang mang của dân chúng, sinh hoạt tùy thời, nhất là hậu quả của nền giáo dục CS, dân chúng bị kìm hãm tư tưởng (chỉ phổ biến cái gì có lợi cho CS, hạn chế các tư tưởng dân chủ, tiến bộ...) đạo đức suy đồi (coi nhẹ lễ nghĩa, nặng về thực dụng, mưu lợi trước cuộc sống khó khăn...) khiến cho sau cùng xuất hiện một não trạng tranh sống, giành giật, vơ vét... tạo nên một nền văn hóa đặc thù hậu CS, cái mà nhiều học giả đã mệnh danh là văn hóa lưu manh, văn hóa du côn. Văn hóa ở đây hiểu theo nghĩa: là một tình trạng hoặc thói quen của não trạng, có khả năng trở thành một nếp sống liên hệ mật thiết với thách thức và khó khăn của xã hội đương thời.

Bài này thử tìm hiểu đặc điểm của văn hóa lưu manh hậu CS. Các nước lớn tiêu biểu là Nga Sô, Trung Cộng và Việt Nam.... đều có những đặc điểm tương đồng, nhất là VN thường rập khuôn theo TC. TC là nước lớn đông dân được nhắc đến nhiều, coi như điển hình cho loại văn hóa này.

 **

Lưu nghĩa là di chuyển. Manh là tiếng Hán cổ chỉ dân mất đất đai, vườn tược, phải phiêu tán, lang thang kiếm sống. Theo thời gian, lưu manh chỉ người du thử du thực, rồi chỉ thành phần xã hội mà hành vi không được chấp nhận về mặt đạo đức, luân lý, xã hội, pháp luật...

Bàn Tay Tê Cóng, truyện ngắn

**

Không lâu sau Cách Mạng, lúc đó còn là đứa trẻ, tôi tới học Truờng Âm Nhạc Robespierre. Khi tôi đuợc bảo cấm không đi chân đất tới truờng, việc học nhạc của tôi bị ngưng giống như nửa chừng giữa đoạn allegro (nhanh) của một sonata (tấu khúc). Nhưng thôi học nhạc không là gì so với xấu hổ của tôi khi nghe thầy hiệụ truởng có ý kiến, trò đi đất đến truờng giống như mấy đứa bụi đời ngoài phố là sỉ nhục truờng ông.

           "Chúng tôi không có tiền mua giầy," tôi bảo ông.

           "Vậy thì hãy mua giầy cũ ngoài chợ," ông nói. "Chúng rẻ hơn."

           "Mẹ không cho mang giầy cũ, bà sợ bị nhiễm trùng," tôi nói.

           "Tôi hoàn toàn thông cảm tình cảnh khó khăn của em," hiệu truởng nói, "nhưng tôi phải nghĩ đến danh tiếng của truờng."

Tôi ra khỏi phòng ông, tai nóng bừng Trên đuờng về nhà tôi quyết định không nói gì với Mẹ về chuyện giầy.
Tôi biết bà sẽ mua giầy cho tôi nếu bà biết cái nhục nhã của tôi; nhưng để làm vậy bà sẽ phải bán đôi ủng bằng nỉ hoặc cái khăn ấm của bà, hoặc nếu không thì phải cắt thực phẩm - và tôi biết bà và cha tôi sẽ phải chịu đói, vì mặc dù mọi khó khăn nhưng tôi luôn luôn đuợc dành phần tốt đẹp nhất.

           

Những mơ mộng không ngừng về tiền bạc!

           

Tôi mơ thấy một ví tiền với 10, không phải 50 triệu rúp trong đó, hoặc một thẻ phân phối giầy ủng, hoặc tôi nhận đuợc một quà... Rồi tôi mua đôi ủng mới, có buộc dây, sáng bóng như mặt kính âm bản của ảnh, và một quần mới, một jacket, một áo choàng, và tôi đến truờng trông giống như Cậu Bé Lord Fauntleroy. Hiệu truởng rụt rè tiến lại tôi, và tôi nhìn xuống đôi ủng của ông nhếch mép cuời khẩy - hoặc đúng hơn lặng lẽ cuời thầm - vì chúng cũ và chỉ đuợc chải bóng. Rồi tại buổi hòa nhạc của truờng tôi chơi một tấu khúc hay hơn cả chính ông, và ông chạy ào đến tôi nói: "Tha thứ cho tôi đã ngốc nghếch và lỗ mãng bảo em không đuợc đến truờng nếu không mang giầy...!"

           

Tôi nhận ra rằng tôi phải kiếm đuợc tiền để mua một đôi ủng. Chuyện này không phải dễ đối với một cậu bé lúc ấy mới 12 tuổi, trong khi đó thì nhiều nguời lớn không thể tìm đuợc việc làm; nhưng tôi gặp may. Một anh bạn đưa tôi đến văn phòng báo Thợ Thủ Công, tại đây tôi đuợc biết mọi thợ thủ công đều có nghĩa vụ luật định phải ghi mua dài hạn báo này, dù muốn hay không. Tôi đuợc giao một sổ biên nhận để mang ánh sáng đến cho thợ may, thợ mũ và thợ đồng hồ trong thành phố, cũng như một mũ bảo hiểm chỏm nhọn Kỵ Binh Đỏ để đội trong giờ làm việc trông cho có vẻ quan trọng. Tôi đuợc bảo có thể giữ lại 10 ngàn trên mỗi triệu rúp đem về cho tòa báo do tôi đi vận động mua dài hạn

           

Tôi đâu biết công việc này giống như tròng vòng gai lên đầu.

           

Lúc đó Mẹ làm việc tại một trong vô số ban ngành của Chính Phủ mà văn phòng hầu như di chuyển mỗi ngày. Bà là nguời có ý thức xã hội sâu sắc. Bà và đồng nghiệp nhiệt tinh chuyển dịch tài sản nhỏ nhoi của ban ngành từ phố này sang phố kia. Vì thực tế tôi không bị kiểm soát, tôi ít gặp khó khăn khi chuồn ra khỏi nhà. Mặc quần soọc, đội mũ bảo hiểm, tôi chạy chân đất tới Gorlits thợ đóng sách. Ông đứng sau ghế dài đang làm hộp giấy. (Thời gian này ông không đóng sách.)

           

Tôi nói: "Công dân Gorlits, xin mời đọc Sắc Lệnh Chính Phủ!"

           

Tôi cảm thấy đỏ bừng từ đầu xuống chân, và các chữ tắc nghẹn trong cổ họng.

           

Gorlits đọc Sắc Lệnh, đẩy cặp kính nguợc lên trán, thở dài và nhìn tôi chằm chằm.

           

"Tôi biết ba em," ông nói. "Ông có đóng sách tại tiệm tôi hồi thời Nga Hoàng Khát Máu Nicholas còn tại vị. Mọi nguời trong thành phố nể trọng ông. Ai cũng bảo ông là nguời tử tế. Còn em đến tôi, ăn mặc kiểu đó, và cố lấy bánh mì khỏi miệng các con tôi! Em có biết những ngày này bánh mì tốn kém thế nào không? Tôi sẽ đi gặp bố em ngay và nói ông biết con trai yêu quý của ông đang làm gì! Tôi đoán ông không hề biết tí gì chuyện này!"

           

"Cháu chỉ kiếm đuợc duy nhất việc này thôi!" Tôi lắp bắp, uớc sao mình có thể chui xuống sàn nhà.

           

"Thôi đuợc, tôi sẽ đặt mua dài hạn báo của em vì nếu không nguời ta sẽ cứ dai dẳng đến," ông nói. "Đây, cầm lấy cái của phi nghĩa của em!"

           

Sau ông tôi đến Perets thợ sửa đồng hồ, và Sypunov thợ làm giầy. Tất cả họ quở mắng tôi gay gắt vì đã nhận công việc mà không nguời tử tế nào đụng vào.

           

Sypunov là nguời không chịu khoan nhuợng nhất trong đám. Ông còn từ chối đọc Sắc Lệnh, và ngay cả phê bình khinh miệt tôi hơn các nguời khác về việc chọn nghề của tôi, rủa sả tôi như tát nuớc; nhưng cuối cùng ông cũng bắt buộc phải mua dài hạn báo Thợ Thủ Công.

           

Trên kệ là một đôi ủng mới còn cả cốt giầy - đáp ứng cho tất cả mơ mộng của tôi. "Đôi đó giá bao nhiêu?" tôi hỏi, khi trao biên nhận cho ông.

           

"Em không đủ tiền cho nó đâu," Sypunov nói. "Tôi đòi em giá cao đến mức em sẽ phải ăn thực phẩm gia súc..."

           

Tôi trải qua cả mùa hè và đầu mùa thu chịu sỉ nhục dài dài, để tích lũy đủ vốn mua ủng. Sau cùng ngày đã đến khi tôi mang về từ chợ đôi ủng buộc dây, mới toanh sáng bóng như guơng. Tuơi rói vì sung suớng tôi đem khoe Mẹ.

           "Con lấy nó đâu ra vậy?" bà hỏi.

           "Con mua nó ngoài chợ", tôi đáp

           "Nhưng làm sao con có tiền?" bà hạch hỏi, và qua nét mặt bà tôi biết bà đang tuởng tôi đã rơi vào đám bạn xấu ngoài phố.

           "Lạy Chúa! " bà nói sau khi nghe tôi đã thuật lại mọi chuyện. "Tôi không bao giờ nghĩ mình sống để nhìn thấy một ngày như thế này! Con không xấu hổ sao? Tôi đã sinh ra một con quỷ! Con đã kéo danh tiếng nhà ta xuống bùn nhơ chỉ để mua cho mình một đôi ủng. Có chắc là con không dấu mẹ chuyện nào khác?"

Từ đó trở đi, tôi bị cấm triệt rời nhà nếu không có phép đặc biệt, và tôi hết sức thuyết phục cũng chỉ đuợc Mẹ cho ra ngoài nửa giờ cần thiết để đưa giấy xin nghỉ việc và trả lại mũ bảo hiểm, sổ biên nhận.

Thu qua, rồi đông đến. Tôi có một bộ đồ mới, làm từ vải nhung màn cửa mầu lục, với hoa văn hình hoa huệ và cọng hoa uốn luợn, mầu đậm nay đã nhạt phía sau lưng. Tôi cũng có một áo khoác mới, cắt từ áo choàng cũ của Mẹ, và tôi đuợc mua cho một mũ lông. Vật duy nhất tôi không có là đôi bao tay. Bao tay cũ tôi mang khi tuyết rơi lần đầu tiên và tôi đã làm mất sau gần một giờ chơi ném tuyết. Tôi dấu chuyện này không cho Mẹ biết và bất cứ khi nào ra ngoài tôi giả vờ như có mang nó, để cho bà đinh ninh là tôi ăn mặc tươm tất, thích nghi.

           

Một hôm Mẹ đi làm về, bảo tôi: "Sáng mai con phải tới nhà kho để lãnh khẩu phần. Tháng này Mẹ sẽ đuợc 6 ký đuờng cát, thay vì luơng và thực phẩm thuờng lệ. Đây là cái bao. Nhớ đừng quên bao tay."

           

Đó là một buổi sáng lạnh cay đắng. Đuờng phố vắng hoe. Một cơn gió buốt giá thổi từ thảo nguyên vào. Nhiệt kế bên ngoài tiệm thuốc chỉ 26 độ âm.

           

Tôi tới nhà kho và nhập vào dòng nguời xếp hàng trên đuờng. Tay tôi đỏ tía vì lạnh, trông giống như chân ngỗng. Mẹ đã tự làm áo khoác cho tôi, và vì bà cho rằng thọc tay vào túi áo là bất lịch sự, cho nên áo bà làm không có túi. Ống tay áo lại quá chật tôi không thể thọc tay vào. Tôi đặt tay trái sau ve cổ áo, nhưng rồi tay phải tôi đông giá. Tôi đã rất sợ bị mất chỗ trong truờng hợp nguời ta không cho tôi vào hàng. Dẫu sao có lẽ tôi đến quá chậm vì hàng dài khiếp. Thời gian lết qua. Chân tôi đau, răng tôi lập cập, và tay tôi... Tôi thổi chúng; tôi mở cúc áo và thọc chúng duới nách - đó là một ngày lạnh cực kỳ.

           

Sau cùng tôi cũng qua tới nguỡng cửa nhà kho và lê buớc xuống bực thang tiến lại quầy

           

Chuyện không thể nào ngờ xẩy ra lại đã xẩy ra.

           

Tôi liếc nhìn nguời đàn ông đang cân hàng, và há hốc mồm. Chính là Sypunov thợ làm giầy, một trong những khách của tôi đã đặt mua báo Thợ Thủ Công. Ông cũng nhận ra tôi. Ông nhìn dò xét qua quầy xuống chân tôi xem tôi có mang giầy không, rồi nói; "Tự kiếm đủ tiền rồi, phải không? Ăn cắp tiền từ những nguời luơng thiện."

           

Cả hàng nguời ngó tôi chăm chăm.

           

"Nó đi quanh thu tiền mua dài hạn một tờ báo," Sypunov giải thích như thể đang đòi hỏi công lý. 'Nó dọa phạt chúng tôi - nó đuợc huởng 1 kopeck cho mỗi tờ báo nó bán. Mới nứt mắt ra mà đã làm tên ăn cắp. Khi nó lớn lên nó sẽ là một nguời xấu xa,"

           

Tôi quên hết hai bàn tay. Tôi chỉ muốn đuợc chết cóng. Thà chịu bất cứ chuyện gì cũng đuợc, còn hơn là phải nghe ông nói và bị đám đông nhìn chăm chăm.

           

Khi tôi tới quầy, Sypunov nòi: "2 giờ 30. Nghỉ ăn trưa! Các đồng chí phải lui ra ngoài! Chúng tôi sẽ đóng cửa trong một giờ."

           

"Đưa tôi khẩu phần, tôi phải về nhà," tôi năn nỉ. Và ngạc nhiên thấy mình thêm: "Mẹ tôi đau. Không ai ở nhà."

           

Đó là lời nói dối vô dụng. "Chúng tôi sẽ không phát cái gì truớc bữa trưa," Sypunov trả lời. "Nếu đói, hãy ăn những biên nhận mua báo dài hạn."

           

Đưa nó khẩu phần!" Có nguời kêu to từ trong hàng. "Nó không ăn cắp cái gì cả! Nó đã làm gì sai trái? Nhìn nó kìa, nó lạnh tái xanh. Nó đang chết cóng!"

           

"Chỉ nhìn nó máu tôi đã lạnh đông cứng! Nó đã làm theo ý nó. Giờ nó không đuợc gì hết. Cứ cho nó đợi. Mời các công dân làm ơn buớc ra ngoài!"

           

Chúng tôi ra ngoài đuờng. Bụi, các mảnh giấy và mưa đá sắc như kim đang bị thổi bay theo gió, và những lá vàng đập vào đá lót vệ đuờng nghe như tiếng sắt. Tôi đút hai tay vào bao. Một cô gái nhỏ có lúm đồng tiền trên má đi ngang qua, đội chùm đầu.

          "Bao tay em ngộ quá, chú nhỏ!" cô nói.

           

Trong một thoáng tôi cảm thấy ấm. Tôi quay nguời, mở bao, mở cúc áo khoác và phóng tay vào túi quần.

           

Cô gái nhỏ ngoái lại, kêu lên: "Quần nhung, quần nhung!"

           

Tôi rút tay ra khỏi túi, ra vẻ dũng cảm cài lại tất cả cúc áo và chuẩn bị cam chịu sỉ nhục tiếp theo, nhưng cô đã cạn trò chế nhạo. Nguời trong hàng dấu mũi vào trong cổ áo, lặng lẽ chuyển chân này sang chân kia, nhẩy nhấp nhỏm và vỗ tay, giống như tài xế taxi đang đợi khách. Thời gian lết đi chậm chạp như thể cũng bị lạnh cóng kẹp cắn. Sau cùng Sypunov trở lại, gỡ khóa, mở toang cánh cửa viền khung kim loại, và tất cả chúng tôi lại buớc xuống vào kho. Ông loay hoay với sổ sách, ghi chép, phun nuớc bọt vào đầu bút chì, rồi nói với tôi: "Thẻ đâu, đồ cặn bã?"

           

Ngón tay cứng ngắc, tôi lôi thẻ ra khỏi túi, và Sypunov ném 6 ký đuờng đóng cục vào bao. Tôi xốc nó lên vai và lên đuờng.

           

Mặt trời như trái cam lớn lờ mờ hiện sau màn suơng giá lạnh trông như nửa trái cầu của Sao Hỏa. Gió thổi những nắm cát vào mắt tôi và làm môi tôi tê cóng. Tôi chỉ còn đủ sức để vác cái bao và phải dùng hai tay đê giữ nó trên vai. Tôi cảm thấy có một cục gì trong ngực, như thể tay tôi đang truyền cái đau tới đó để cho tôi có thể chịu đựng đuợc và không chết. Tôi lôi cái bao xuống khỏi vai, đặt nó trên vệ đường duới hai chân đang đứng, tay trái quệt những giọt lệ trên má và tay phải đút sau ve cổ áo.

           

Một phụ nữ dừng lại, nói: "Tay em có tê cóng không, em nhỏ? Chúng đau không? Về nhà ngay và ngâm chúng vào nuớc lạnh. Thật tội nghiệp không có tuyết để chà tay vào. Em phải bảo mẹ mua cho bao tay. Em có mẹ không, em nhỏ?"

           

Không trả lời, tôi lại xốc bao lên vai, hai tay nắm chặt cái nút thắt và loạng choạng xuôi xuống phố.

           

Mẹ đã về nhà để ăn trưa và bà mở cửa cho tôi.

           "Chuyện gì vậy?" bà kêu ré lên, nhìn chằm chằm vào mặt tôi. "Bao tay con đâu?"

           

Tôi xòe bàn tay ra và bà đau đớn nắm lấy chúng trong tay bà. Bà mang lại một nồi nuớc và tôi thọc vào đó đôi tay không có sinh khí, hình như không còn thuộc về tôi nữa. Mẹ cúi nguời trên tôi. Ôi, mấy năm qua bà đã già hẳn đi...

Phạm đức Thân dịch

Bóng đá

Phạm Đức Thân

Covid 19 đã hoành hành trên thế giới mấy năm rồi, hy vong từ nay đến cuối năm 2022 sẽ đủ an toàn để FIFA tổ chức Giải Túc Cầu Thế Giới tại Qatar từ 21/11 đến 18/12, sau khi vì dịch bệnh đã phải hoãn từ mùa hạ sang mùa đông.Trong khi chờ đợi đuợc xem các trận đấu vào chung kết của 32 đội, thiết tuởng cũng nên tìm hiểu bóng đá để tham dự (mặc dù đa số qua TV) đuợc thông suốt hơn.

Bóng đá (bóng tròn) là môn thể thao đại chúng phổ biến nhất trên thế giới - mặc dù tại Mỹ chưa duợc rầm rộ như bóng rổ, bóng ném (bóng bầu dục) - với trung bình 250 triệu nguời chơi tại khoảng 200 nuớc lớn nhỏ duới mọi hình thức, vui chơi giải trí cũng như chuyên nghiệp. Mỗi 4 năm đều có tổ chức Giải Túc Cầu Thế Giới (32 đội năm 2018) thuờng gây những cơn sốt cho hàng trăm nuớc tham dự (dĩ nhiên kể cả những nuớc đã bị loại từ vòng ngoài). Cầu thủ nổi tiếng không thua các ca nhạc sĩ, minh tinh màn bạc, chính khách....

Bóng đá hết sức đơn giản, luật chơi dể dàng lãnh hội, già trẻ nam nữ đều có thể tham dự Bóng đá nghĩa là phải có bóng để đá và chỗ để chơi. Trận đấu chính thức thuờng gồm 2 đội (11 cầu thủ) diễn ra trên sân cỏ hình chữ nhật, rộng khoảng 70m, dài khoảng 110m, khung thành rộng khoảng 7,5m, cao khoảng 2,5m, và chơi trong 2 hiệp (45 phút), nghỉ 15 phút giữa 2 hiệp. Đôi khi đá thêm giờ (30 phút) và luân phiên đá trực tiếp vào khung thành để quyết định thắng thua. Nhưng để giải trí hoặc thể dục, bóng đá có thể chơi trên bất cứ chỗ nào (ngoài đuờng phố, góc công viên, sân sau nhà, ngay cả trên sân thựợng, trên cát ngoài bãi biển...) Số người chơi có thể chỉ là vài nguời, miễn là chia thành 2 phe, cố gắng đá lọt khung thành phe kia. Trái banh tròn bằng da, chu vi khoảng 70cm. Nếu không có bóng, chơi giải trí vẫn có thể dùng bất cứ vật tròn nào lăn đuơc, đá đuợc, có khi tự chế, làm bằng giấy, vải cuộn tròn lại.

Bóng đá là hơi thở cuộc sống, nhất là đối với dân châu Phi, Mỹ Latin. Nhiều thanh niên ở Brasil ban ngày làm việc vất vả, nhưng đêm đến là phải ra ngoài đuờng quần nhau, tranh banh ghi bàn; khung thành có khi chỉ đánh dấu bằng 2 cục gạch. Cuộc sống hình như thiếu ý nghĩa khi không có bóng đá. Các học trò xưa ở VN tan học thuờng tụ tập góc sân nào đó, quần thảo đến mệt lả mới ngưng, sau đó lại còn rôm rả bàn về trận đấu vừa qua.

Bóng đá có khi chỉ là ý nghĩ, là tưởng tượng, là một khả hữu mà thôi. Cụm từ xứ Chile rayando la cancha có nghĩa là "vạch sân chơi" khi muốn biến chỗ nào đó thành sân đá banh; nhưng nó đã trở nên thành ngữ chỉ sự bắt đầu của bất cứ việc gì. Trong một phim thời sự thấy chiếu quân Hồi Giáo vừa chiếm đóng một thành phố ở Trung Đông, ra lệnh cấm thể thao, và tịch thu banh của đám trẻ đang chơi. Không có banh, chúng vẫn tiếp tục chặn banh, lừa banh, tranh banh trong tưởng tượng....và ngay cả đá lọt khung thành đối phương cũng như ăn mừng chiến thắng!

          

Bóng đá xuất hiện đầu tiên ở Anh thế kỷ XIX tại các trường và đại học, có tính cách tài tử, không phải chuyên nghiệp, được coi như một phương tiện để huấn luyện con cháu quý tộc và tư sản có sức khỏe, năng lực, can đảm, ý chí của người lãnh đạo tương lai, ngõ hầu đạt được thắng lợi trong chính trường, quân đội, kỹ nghệ, thương mại...Nhưng phải tranh đua trong tinh thần thể thao, công bằng (fair play), không phải cố thắng bằng mọi giá, mọi thủ đoạn. Cho nên năm 1863 các thủ quân đội bóng đá các trường đã nhất trí về Luật Chơi (Laws of the Game) và thành lặp Hội Túc Cầu Anh Quốc (English Football Association). Sinh viên thường nói tắt "association" thành "soc-er", cho nên "soccer" được dùng chính thức tại Mỹ để phân biệt với American Football (bóng ném bầu dục). Nhiều nước vẫn dùng chữ "football, futbol..." để chỉ bóng đá. Vd. Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha...

Đế Quốc Anh hiện diện khắp lục địa, lại thêm các công ty Anh hoạt động toàn thế giới, cho nên cuối thế kỷ XIX đã xuất hiện bóng đá ở châu Âu, Mỹ Latin, Đông Nam Á, châu Phi...Rồi bóng đá phát triển, dần dần trở thành môn thể thao dân chủ nhất, đại chúng nhất, ai cũng có thể tham gia. Dĩ nhiên mỗi địa phương có pha chút tính bản địa, giống như tiếng Anh nói khắp nơi, nhưng thường có giọng điệu (accent) địa phương đi kèm. Anh thực sự là nước khai sinh, giống như đối với quyền Anh, nhưng nay bóng đá là của đại chúng toàn cầu, nước Anh chẳng có được một chút đặc quyền nào trong thi đấu, cho thấy bóng đá rất công bằng, dân chủ. Liên Đoàn Bóng Đá Thế Giới (gọi tắt là FIFA) trụ sở ở Thụy Sĩ, hiện quản lý bóng đá thế giới.

Bóng đá cũng dân chủ ở chỗ không phân biệt thể hình, vóc dáng. Khá ngạc nhiên là nhiều tay làm bàn nổi tiếng không phải đô con, lực lưỡng. Khả năng nhìn biết và di chuyển thông minh, chạy nhanh, sút như chớp quan trọng hơn thể hình.

Lionel Messi người hơi thấp nhỏ, nhưng được công nhận là cầu thủ bứt phá, tấn công hạng nhất.

Manuel Francisco dos Santos đi chân vòng kiềng, nhưng di chuyển, lừa banh, dẫn banh tài tình, thường vượt qua được hàng phòng vệ của đối phương, gây ngạc nhiên.

Diego Maradona bảo bóng đá thật đẹp, thích nghi cho mọi người, dù là thấp lùn như anh. Anh từng bị chủ tịch hội túc cầu Juventus chê là thể hình của anh sẽ chẳng bao giờ đưa tới thành công trong thể thao.

Đặc biệt bóng đá đón nhận cả những cầu thủ khuyết tật. Đã có đội banh cho người ngồi xe lăn, người khiếm thị; và còn tổ chức tranh giải nữa. Mặt khác bóng đá không cứng nhắc, mà linh hoạt chấp nhận vài hình thức dị biệt có tính thường xuyên, chứ không phải ứng phó đột xuất tùy trường hợp, như đã nói ở một đoạn trên (chỉ vài người và có thể chơi ngoài đường, góc phố,,,,).

Vd. Bóng đá mini có nhiều hình thức, tên gọi, luật tắc hơi khác nhau; có thể diễn ra ngoài trời hay trong nhà, cầu trường có mái; sân cỏ thật (hay bằng chất tổng hợp) hay sân cứng; giầy có đinh hay không...

Chúng có đặc điểm chung là kích thước cầu trường nhỏ hơn, cầu thủ mỗi đội có thể chỉ từ 3 đến 7 người, thời lượng chơi ngắn hơn, quả bóng nhỏ hơn...Nêu ra đây để chứng minh bóng đá hết sức dân chủ, đa dạng, đáp ứng mọi thành phần xã hội về các mặt tuổi tác, giới tính, giai cấp... Không thể đi vào chi tiết của những loại hình bóng đá mini này vì khuôn khổ bài không cho phép. Chỉ ghi nhận ở đây các đội Mỹ Latin cũng là hàng đầu trong các giải loại bóng đá mini nói trên.

Tuy nhiên tưởng cũng nên biết một kiểu bóng đá đặc biệt do Asger Jorn (Đan Mạch) khởi xướng thập niên 1960. Đó là "Bóng Đá Ba Đội" (Three-Sided Football hay 3SF) còn gọi là "Bóng Đá Vô Chính Phủ" (Anarchist Football), chơi trên cầu trường hình lục giác, với 3 đội, 3 khung thành, không có trọng tài, không có việt vị, đá phạt góc, ném biên, đá phạt trực tiếp. Trận đấu quay cuồng, phức tạp. Hai đội có thể tạm thời hợp tác, chống lại đội kia; nhưng tùy hoàn cảnh có thể thay đổi chiến thuật cũng như đồng minh.. Đội thắng không phải là đội ghi bàn nhiều nhất, mà là đội bị thủng lưới ít nhất. Kiểu bóng đá này được thấy thường xuyên ở châu Âu, vài năm cũng tổ chức Giải Quốc Tế, và ở Mỹ cũng đã thấy manh nha. (Lưu ý: 3SF khác three-a-side football - kiểu sau là bóng đá mini mỗi đội 3 cầu thủ.)         

         

Bóng đá là của mọi nguời, cho mọi nguời, không phân biệt giới tính. Truớc đây có thành kiến bóng đá nhiều bạo động, là địa hạt của phái nam. Phái nữ yếu đuối, không nên xen vào. Nhưng dần dần phái nữ chứng tỏ đuợc khả năng của mình, nhất là với phong trào nữ quyền, đòi bình đẳng với phái nam về mọi mặt. Các trận đấu nữ đã lôi cuốn được đông đảo khán giả, nhất là số khán giả nữ cũng gia tăng gấp bội. Một số nước như Mỹ, Nhật...có những đội bóng đá nữ nổi tiếng, và cũng có Giải Quốc Tế cho đội nữ.. Bóng đá hấp dẫn cả nam lẫn nữ, trừ một vài nuớc Hồi giáo vẫn cấm khán giả nữ, và bắt phạt nếu vi phạm.

Bóng đá là một ngôn ngữ phổ quát, hơn cả tiếng Anh, Arab, Trung Hoa... môt loại Esperanto bằng chân mà văn phạm thống nhất từ bắc xuống nam, từ đông sang tây, cho nên ai cũng hiểu. Hai ngoại nhân gặp nhau, không biết tiếng nói của nhau, chỉ cần nêu tên vài cầu thủ nổi tiếng, là gật gù thông cảm nhau ngay. Esperanto bằng chân này viết nên những câu chuyện mà không một loại hình nghệ thuật nào có thể viết hay hơn.

Thật vậy, mỗi trận đấu ví như một vở kịch không kịch bản, mở ra những bất ngờ thích thú, không thể tiên đoán, với đầy đủ hỉ, nộ, ái, ố, ai, lạc, cụ...là một hùng ca, một bi kịch, có khi là hài kịch. Bóng đá khêu gợi nhiều cảm xúc, thông qua tuơng tác của các cầu thủ, với những tấn công, phòng vệ, bứt phá, ghi bàn...Cảm nghiệm sống động, đúng lúc, đúng chỗ, như một bừng tỉnh, không phải kiểu giải trí như đọc truyện, xem kịch, nghe nhạc...

Khán giả xem bóng đá để giải trí thì chỉ là nửa vời. Muốn cảm nhận đến nới đến chốn phải nhập cuộc, phải chọn phe, hòa mình với cầu thủ và khán giả phe mình, vui buồn theo đuờng banh lên xuống...Bóng đá cho nhiều thích thú, bất ngờ vì là một thế giới căng thẳng, một cuộc đấu tranh của 2 đội diễn ra trong một thời gian nhất định, với những thay dổi chiến thuật, đội hình. Khán giả đầu tư tình cảm vào đó, không biết kết quả thế nào, mong đợi có những pha đẹp mắt, sôi động, ghi bàn...nhưng cuối cùng lại có thể là thất vọng, tức giận, vì phe ta thua, hoặc trận đấu tẻ nhạt, cầu thủ chơi bạo, câu giờ....

          

Đám đông là lý do tồn tại của bóng đá. Phải đi vào đám đông, hít thở không khí cầu truờng, ca hát, phất cờ, ngả ngớn theo lớp lớp sóng nguời ủng hộ, nhẩy nhổm hét lên khi có cú ghi bàn ngoạn mục (như bay nguời đá nguợc từ trên không, hoặc rót banh từ xa vuợt qua đầu phòng ngự...) Có nguời ví lúc đó cực khoái như làm tình. Chả thế mà nó thuờng đuợc diễn tả qua lối nói "xâm nhập vùng cấm địa, chọc thủng màn luới trinh bạch..." Đời nguời chỉ đôi lần đuợc sống những lúc nhớ đời này. Trận bóng đá chơi liên tục trong 90 phút khiến 2 đội phải cố gắng không ngừng để ghi bàn, và khán giả cũng phải dồn tâm trí theo dõi với cảm xúc mãnh liệt. Thảo nào đám đông ăn mừng thắng Giải Túc Cầu Thế Giới như một quốc lễ. Các cầu thủ đem vinh quang về cho xứ sở đuợc hoan hô như các anh hùng, nhất là đối với truờng hợp nuớc nhỏ.

Nguời ngoài cuộc không hiểu tại sao chuyện 22 cầu thủ tranh nhau 1 trái banh 430 gram trong 90 phút mà nhiều phần chỉ là chạy tới chạy lui, lại có thể tác động mạnh như vậy. Thật ra, bóng đá không cần giải thích, đó là sở thích riêng của mỗi nguời. Có nhiều lý do riêng tư để chọn ủng hộ một hội, và có khi nồng nhiệt đến mức cuồng tín, mất lý trí, gây nên bạo động, xung đột chết nguời. Gọi họ là "fan" do chữ "fanatic" (cuồng tín). Họ đánh nhau, hoặc gây bạo loạn đuờng phố để ăn mừng khi chiến thắng cũng như trút cơn giận lúc bị thua. Nhiều nuớc đã vất vả với đám du đãng bóng đá này (gọi là football hooligan). Ngay tại VN cũng diễn ra cảnh chạy xe bấm kèn inh ỏi, nhẩy nhót hò hét, phất cờ náo loạn ngoài đuờng phố (có cô còn khỏa thân chạy nhông nhông) để mừng đội tuyển VN thắng, hoặc khóc vật vã trên sân cỏ khi đội nhà thua, trong các trận tranh giải khu vực hoặc quốc tế. Đủ thấy bóng đá gây cảm xúc thật mãnh liệt, nối kết mọi nguời trong một liên đới, gần gũi nhất thời, chia sẻ vui buồn với nhau.

          

Muốn thuởng thức nhạc đến nơi đến chốn, phải biết chút nhạc lý. Vậy mà nhiều khán giả bóng đá ít chịu tìm hiểu ngôn ngữ bóng đá để thông suốt trận đấu. Ngoài đội mũ, mang huy hiệu hay T-shirt của đội để ủng hộ thiết tuởng cũng nên tìm hiểu lịch sử đội và cầu thủ, luật lệ bóng đá (vd. lỗi việt vị, bẫy việt vị, cách tránh bẫy...) các đội hình (vd. 4-4-1-1, 4-4-2, 4-3-3, 4-5-1....) để hiểu khi chúng thay đổi trong trận đấu. Cũng như các chiến thuật tấn công, phòng ngự (vd. la nuestra - kiểu của chúng tôi - của Argentina thích tấn công; verrou, catenaccio - then cửa- của Thụy Sĩ, Ý phòng thủ chặt chẽ; repenitización - ứng tác - của Argentina, Chile thiên về ngẫu hứng, đột xuất.)

Đặc biệt là chiến thuật Total Football (Bóng Đá Toàn Diện) của Hà Lan 1970 có tính cách mệnh, ảnh huởng về sau đối với nhiều nứớc. Theo đó, cầu trường không phải là sân cỏ cố định, mà sẽ mở rộng ra để ta tấn công mọi phía khi banh thuộc phe ta, và khép chặt lại cùng với truy cản ráo riết và giăng bẫy việt vị, khi banh thuộc về địch. Cầu thủ không có vị trí cố định (tiền đạo, trung phong, hậu vệ...) mà linh động tiến thoái, mở khép theo nguyên tắc trên. Dĩ nhiên cầu thủ phải rèn luyện để có nhiều kỹ năng đa dạng, áp dụng thích nghi khi cần. Có nguời cho đây là ảnh huởng của tư tuởng cấu trúc luận (structuralism) trên sân cỏ, sắp xếp lại các cấu trúc không gian theo cách mới. Lối chơi này linh hoạt tạo đuợc nhiều pha đẹp mắt.

Về chiến thuật cũng nên biết huấn luyện viên bóng đá khác bóng chầy. Bóng chầy ngắt nghỉ liên tục và HLV có thể đổi chiến thuật soành soạch. Bóng đá chơi không ngừng nghỉ, HLV không có quyền xen vào suốt trận đấu trừ lúc nghỉ 15 phút giữa trận và cùng lắm chỉ có quyền thay tối đa 3 cầu thủ. Thành thử Sartre cho rằng mỗi cầu thủ cần tự do và sáng tạo để quyết định di chuyển, chuyền banh, làm động tác giả...sao cho có ý nghĩa góp vào nỗ lực chung của nhóm, là thay đổi không ngừng đội hình, chiến thuật nhằm cuối cùng đạt thắng lợi. HLV nghiên cứu chiến thuật truớc trận đấu, nhưng nhóm cầu thủ áp dụng linh hoạt thay đổi tùy tình huống.

       

Không phải ai cũng có điều kiện để dự trận đấu tại cầu truờng. Nhờ kỹ thuật hiện đại, có thể ngồi nhà theo dõi qua trực tiếp truyền hình trên TV. Mặc dù thiệt thòi không đuợc huởng bầu khí sôi động của cầu truờng, nhưng có lợi điểm hiểu rõ hơn trận đấu, vì những pha vi phạm, ghi bàn...thuờng đuợc chiếu lại ngay sau đó để mọi nguời thấy rõ. Nhờ vậy những vi phạm quá nhanh, khó thấy (như lỗi việt vị...) đuợc xác định rõ ràng hơn. Cảm xúc cũng thuờng đuợc vun trồng thêm nhờ tài ăn nói của bình luận viên. Họ có một ngôn ngữ riêng, giọng điệu lên bổng xuống trầm, nhanh chậm theo sát đuờng banh, để gây thích thú. Ai xem đài Sì đều thấy những cú ghi bàn đuợc diễn tả bằng kêu lớn ngân dài: "Goooooal!" Nguời có tuổi không thể nào quên ký giả thể thao Huyền Vũ, là linh hồn của các tuờng thuật trận đấu bóng đá thời VNCH, với ngôn ngữ phong phú, giọng nói hào hứng sôi nổi, nguời nghe có cảm giác như đuợc tận mắt xem đấu, với đủ cung bậc tình cảm hồi hộp, khoái hoạt, lo lắng...Ngoài TV, ngày nay còn có chơi game bóng đá, khiến cho bóng đá phổ cập thêm một bậc.

Bóng đá đôi khi không phải thuần túy thể thao, mà có nhuốm mầu sắc chính trị. Một số khán giả đã mang cờ ngũ sắc cầu vồng của dân đồng tính, chuyển giới (LGBT) vào cầu truờng phất lên để ủng hộ quyền giới tính. Ở Đức có xuất hiện nhiều khẩu hiệu "Hoan Ngênh Di Dân" tại cầu truờng để cổ võ cởi mở di dân. Nếu bóng ném bầu dục Mỹ có Colin Kaepernick không chịu đứng mà quỳ gối khi quốc ca cử hành, để phản đối phân biệt chủng tộc và cảnh sát bạo hành, thì bóng đá có nữ cầu thủ Mỹ Megan Rapinoe cũng quỳ gối khi nghe quốc ca để biểu lộ thái độ tương tự cho dù đang trên một sân quốc tế.

Điển hình khác là truờng hợp Algeria khoảng 1958 đang còn đấu tranh kịch liệt để giành độc lập từ Pháp. Mohamed Boumezrag đã lập đội bóng đá (tuyển lựa từ các cầu thủ gốc Algeria ở Pháp) để đại diện Mặt Trận Giải Phóng Dân Tộc Algeria (FLN) đi khắp nơi phất cờ giuơng cao chính nghĩa. Đội không được FIFA công nhận, nhưng đuợc cảm tình của các nuớc Trung Đông, Đông Nam Á và khối Soviet. Đội có đến Hanoi và đuợc Hồ Chí Minh, Võ Nguyên Giáp chiêu đãi. Đội FLN thắng các đội tuyển VN và Giáp nhận định: "Chúng tôi đã đánh thắng Pháp, và các bạn đã đá thắng chúng tôi, cho nên các bạn sẽ đánh thắng Pháp." Quả nhiên 1962 Algeria giành đuợc độc lập.

Bóng đá còn dính líu đến di dân. Các tài năng bóng đá thuờng xuất thân từ các nuớc châu Phi, Mỹ Latin có truyền thống sâu đậm về bóng đá. Thanh niên say mê rèn luyện bóng đá từ nhỏ, hy vọng thành công như các đàn anh Pelé, Maradona, Messi, Ronaldo....Các nuớc lớn như Anh, Pháp, Mỹ, Đức...thuờng tuyển cầu thủ giỏi từ những xứ này với hứa hẹn cho nhập tịch. Thật ra, ngoại trừ một số nhỏ da mầu nổi tiếng với thù lao ngất nguởng hàng chục triệu, các cầu thủ trẻ da mầu khác vẫn chưa đuợc bình đẳng về thu nhập như các đồng đội da trắng, nếu không muốn nói là bị bóc lột. Mặt khác các nữ bóng đá cũng than phiền về phân biệt đối xử, thù lao và tiền thuởng vẫn thua kém các cầu thủ nam. Không biết đến bao giờ con nguời mới cải thiện đuợc phân biệt chủng tộc và giới tính trong mọi mặt cuộc sống. Một dấu hiệu khích lệ là vừa qua đội bóng đá nữ Mỹ đã đuợc dàn xếp trả 33 triệu cho khiếu nại thù lao bất công.

Bóng đá cũng có những mặt tiêu cực. Phát triển rộng khắp bóng đá trên thế giới với số luợng khán giả hàng tỷ nguời, mang đến những lợi nhuận khổng lồ khiến bóng đá trở thành một món hàng, và phát sinh những đi đêm, tham nhũng hối lộ trong các liên đoàn bóng đá; ngay cả FIFA cũng bị tai tiếng về chuyện chọn lựa nuớc đăng cai tổ chức Giải Túc Cầu Thế Giới. Mặt khác, cá độ bóng đá cũng trở thành tệ nạn giống như cờ bạc là bác thằng bần, làm táng gia bại sản, tan cửa nát nhà nhiều gia đình. Chưa kể ở VN còn có cán bộ thụt két lấy cả tỷ tiền công quỹ đi cá độ bóng đá, khiến lâm vào vòng tù tội.

Tuy nhiên xét cho cùng bóng đá là một cái gì hơn là chuyện thắng bại. Nếu không nguời ta đã chẳng theo đuổi nó sít sao, kiên trì và say mê như vậy. Mọi nguời từ huấn luyện viên, cầu thủ, ký giả đến khán giả đều công nhận nó quan trọng vì tạo ra cái đẹp, qua diễn ra thay đổi các đội hình, các chiến thuật, các diễn biến bất ngờ thích thú, cũng như tài vớn banh, lừa banh, chuyền banh, bộc phá... của cá nhân cầu thủ.

Trung phong Johan Cruyff (Hà Lan) lừa banh, chuyền banh tài tình và đẹp mắt đến mức vũ viên ballet Rudolf Nureyev ngây nguời và bảo Cruyff phải nên là vũ viên.

Didi (Brasil) có cú đá phạt nổi tiếng folha seca (lá khô) khiến thủ môn địch bó tay vì không biết đâu mà mò: banh rời mặt đất, xoay tròn, xoay tròn trên cao, lượn lờ đổi huớng, như chiếc lá rơi trong gió, và sau cùng rơi đúng chỗ thủ môn ít ngờ nhất.

    

Bóng đá là nguồn của những cảm xúc tinh tế, phức tạp, thích khoái hết sức tuyệt vời, sâu sắc, đầy ý nghĩa. Thắng lợi tuyệt thật đấy, nhưng chả có bao giờ chung cuộc. Thắng đấy, thua đấy, hoặc nguợc lại, và cứ thế trong cái vòng luẩn quẩn không dứt. Thắng rồi, rút cục chỉ là đuợc chơi tiếp trận khác. Chỉ có các cảm xúc là nhớ đời. Xem trận đấu làm nguời ta sống động hẳn lên, khác với tẻ nhạt của cuộc sống thuờng ngày.

Trên hết cả, bóng đá là nhân bản. Nó có lẽ là văn hóa chung nhất của hành tinh, như thế nó kết nối con nguời với nhau, tạo nên những ý nghĩa của cuộc sống. Bài này hy vọng giúp độc giả hiểu rõ ngôn ngữ bóng đá, để tham dự bóng đá với một cảm nghiệm đẹp hơn, thích khoái hơn và phong phú hơn.

Phạm Đức Thân 

TRONG SÁNG CỦA NGÔN NGỮ

Phạm Đức Thân

Thỉnh thoảng vẫn thấy xuất hiện bài than phiền ngôn ngữ VN xuống cấp, yêu cầu phải gìn giữ sự trong sáng của tiếng Việt. Thật tình người viết không biết nên hiểu "trong sáng" ở đây nghĩa thế nào. Là chính xác? Là đúng đắn? Nhưng nếu có hỏi thế nào là chính xác, đúng đắn thì nhiều phần sẽ không có câu trả lời thỏa đáng, vì chuẩn mực văn hóa của ngôn ngữ Việt chưa bao giờ đươc xác định dứt khoát.

Ngôn ngữ nhiều khi rất hàm hồ, không chính xác, không chỉ đối với cái gì trừu tượng mà ngay cả đối với cái gì cụ thể. Vd. Tự do, dân chủ là những khái niệm được hiểu rất khác nhau, cho nên triệu triệu người đã bỏ mạng vì chúng. Vận động tranh cử Tổng Thống Mỹ đang diễn ra cho thấy chủ nghĩa xã hội của B. Sanders rất khác chủ nghĩa xã hội của CS. Một vật có mặt bằng vuông nhỏ và 4 chân, không cao lắm, chỉ khoảng 40 cm, có thể ngồi lên hoặc đặt để vật trên đó, tự thân nó không có tên. Chỉ khi đem ra sử dụng mới gọi đúng được nó là ghế hay bàn.

Lịch sử ngôn ngữ cho thấy nó biến chuyển không ngừng, tự phát và dần dà, ít nhận thấy, trừ những người quan tâm như văn nghệ sĩ, hoc giả, nhà chuyên môn... và thường là không phải giới trẻ. Giới trẻ tiếp nhận và sử dụng ngôn ngữ có cái nhìn đồng đại. Chỉ người lớn sau một thời gian dài quan sát mới có cái nhìn lịch đại nhận ra các thay đổi. Tuy nhiên thiết tưởng cũng nên tìm hiểu kỹ hơn để hiểu rõ ngôn ngữ hầu có thể tránh được những nhận xét phiến diện.

Đúng như B.L. Whorf nhận xét, cơ cấu ngôn ngữ của một dân tộc quy định cách dân tộc đó nhìn thực tại như thế nào. Nhưng khi thực tại này biến chuyển không ngừng thì ngôn ngữ phải thay đổi để thích nghi với thực tế. Loại thay đổi ngoại tại này nằm trong 3 nguyên nhân sau.

1- Thời đại mới có những kỹ thuật mới, tư tưởng mới, sinh hoạt mới.....đòi hỏi phải có từ ngữ mới thích hợp. Vd. Máy tính điện toán, nhu liệu, phần cứng, điện thư, iphone. Chuyên chính vô sản, kinh tế thị trường, giải cấu luận, toàn cầu hóa. Đồng tính, chuyển giới, sách nhiễu tình dục. Đặc biệt VN sau biến cố 1975 cả một mảng lớn ngôn ngữ khác lạ về chính trị, xã hội, văn hóa từ miền Bắc du nhập vào miền Nam khiến cho nhiều người trong Nam ngạc nhiên, cảm thấy lạc lõng, thậm chí cho là sai trái.

2- Tiếp xúc với ngôn ngữ khác cũng làm biến đổi ngôn ngữ bản địa, nhất là đối với ngôn ngữ láng giềng, hoặc ngôn ngữ phổ biến của một nước hùng mạnh trên thế giới. Điển hình là ngôn ngữ VN đã biến chuyển nhiều do ảnh hưởng lâu đời của Trung Quốc và gần đây của Hoa Kỳ.

3- Bản tính con người thích sáng tạo, đổi mới, không bằng lòng với ngôn ngữ đương đại, thỉnh thoảng lại đề ra những cải cách, tạo cách nói mới, từ mới.

Vd. Nguyễn Thiện Thuật đề nghị viết rõ tinh nghĩa khác nhau của chữ kinh dưới nhiều dạng kinhs sợ, kynhp đô, kynh Thánh, kinh nghiệm...

Nguyễn Hữu Ngư bảo nên bỏ Y thay bằng I, bỏ H trong GH, NGH.... và làm gương bằng cách lấy bút danh là Nguiễn Ngu Í, Ngê Bá Lí.

Dương Đức Nhự yểm trợ cải cách này và còn đề nghị du nhập F, J, W, Z vào Việt ngữ: vd. gồ gề, zễ zàng... và như vậy câu Kiều sẽ viết thành:

Trăm năm trong kõj người ta.

Cữ tài cữ mệnh qéw là gét nhaw.

Chưa kể có người thay vì viết cả chữ, thích viết tắt: k nhạc, c dịch, h hỏng, n em, m anh... Người viết cũng đã thử làm thơ lục bát theo cải cách này:

B L M, H U O

D M N F M R Q N

Gần đây nhất có Bùi Hiền, du nhập F, J, W, Z và cải cách sâu rộng triệt để các phụ âm Việt (xin tham khảo nhiều tài liệu trên net) gây ra tranh cãi sôi nổi. Theo đó câu Kiều sẽ viết thành:

Căm năm cow kõi wười ta

Cữ tài cữ mệnh xéo là gét nhau

Thực tế các cải cách này thường bị coi là vụng về, ảo tưởng, nguy hiểm, không những làm rối rắm ngôn ngữ mà còn phá hoại văn minh xã hội, di sản văn hóa dân tộc, không được đa số hưởng ứng lại còn bị chế diễu dè bỉu. Tuy nhiên tự bản thân ngôn ngữ luôn luôn trải qua những thay đổi nội tại vì bị xô đẩy lôi kéo bởi những động lực khác nhau, nhiều phần là vô thức.

Giống như bị chặn lối bởi hàng rào, tự nhiên là người ta sẽ tạo lối mòn để vượt qua, rồi lần hồi các người sau cứ theo đó mà đi, chẳng hề suy nghĩ, cuối cùng hình thành một đường mòn; cũng vậy, bất cứ ai cũng có thể đầu têu một chữ lạ, các người sau cứ thế bắt chước, riết rồi xuất hiện thành một chữ mới. Thay đổi thường nhỏ giọt, dần dà, im ắng, không gây xáo trộn thông tin, không dễ nhận diện thời gian đầu. Chỉ sau những cuộc Cách Mạng, những biến cố chính trị văn hóa lớn (như tại VN 1975) các thay đổi mới thấy đồng loạt, nổi cộm.

Có thể kể ra 3 động cơ làm thay đổi ngôn ngữ một cách vô thức:

- Một là thói lười biếng, thích dễ dàng khiến tiết kiệm, giản lược lối nói. Vd.

--Rút gọn: Xin đểu ( cướp một cách đểu giả), Ngoáo ộp -> ngáo ộp -> áo ộp.

--Viết tắt: tngt (tai nạn giao thông).

--Bỏ động từ trong ngoặc: (gây) ấn tượng, (có) ý kiến.

--Chọn đọc n, t dễ dàng và trơn tru nhanh lẹ hơn l, tr trong 2 câu sau: cái nọ nó năn nong nóc trong cái nhà nò; con tâu tắng buộc cành te tụi, ăn no tòn như cái tống teo.

--Để cho tiện lợi, không cần phát âm phân biệt giữa l-n, ch-tr, d-gi. Viết người Hà Nội mà đọc thành người Hà Lội.

Các thói tật này có khuynh hướng làm xói mòn xuống cấp ngôn ngữ.

- Hai là, đàng khác, muốn nhấn mạnh, thì lại thêm chữ mà có khi phản nghĩa hoặc dư thừa. Vd. Bất thình lình, đột nhiên chợt, không đời nào.

- Ba là dùng tương đồng để gia tăng vốn từ vựng. Tuy nhiên coi chừng có những suy luận sai. Mặc dù hai từ đồng nghĩa, nhưng không phải là có thể thay chỗ cho nhau. Vd. thủ lợn - đầu heo, bể mánh - vỡ mộng, thiên hô bát sát - thiên la địa võng.... Có thể viết 1 trong 2 cách: tôi thường (thường) tới đó, tôi luôn (luôn) tới đó, nhưng chỉ được viết: tôi đã tới đó, không được suy luận tương tự nghĩ là có thể viết: tôi đã đã tới đó, giống như ngoại nhân khi học Việt ngữ đã vấp phải.

Ẩn dụ (metaphor) là biện pháp thường dùng để tạo nghĩa mới. Meta = ngang qua, phor = chuyển dịch, gốc Latin có nghĩa là chuyển qua một nghĩa mới. Ngôn ngữ thoạt tiên ít ỏi và cụ thể, nhờ ẩn dụ mà có thêm nhiều nghĩa mới về tinh thần, trừu tượng; và lâu ngày dùng quen, tất cả hợp thành ngôn ngữ rất tự nhiên không còn dấu vết của ẩn dụ. Vd. Câu sau rất nhiều ẩn dụ (động từ) mà nay nghe rất tự nhiên: Thiên hạ đói tin, truyền thông xào nấu tin chưa kiểm chúng rồi rò rỉ ra để họ ngấu nghiến tiêu thụ.

Ẩn dụ bồi đắp ngôn ngữ, bù trừ các xói mòn, nên ngôn ngữ mất cái này lại thêm cái kia, chuyển biến liên tục mà không xáo trộn.

Xem xét hoạt động của ngôn ngữ, có nhận xét chung là người này tiếp sau người kia, ai cũng than phiền ngôn ngữ nước mình xuống cấp. Vd. English, Samuel Johnson (1709 - 1784) trong lời giới thiệu quyển Dictionary of the English Language viết rằng "Ngôn ngữ, giống như chính quyền, có khuynh hướng thoái bộ". Năm 1946 G. Orwell bảo phải thừa nhận là English đang xấu tệ. Nhưng trước đó, năm 1848 A. Schleicher đã nhận xét English xuống dốc nhanh quá so với England hùng mạnh về lịch sử và văn học; trong khi thật ra từ năm 1780 T. Sheridan cũng đã nghĩ English thời ông xấu đi, khác hẳn tình trạng toàn hảo của 70 năm trước. Ông không biết rằng J. Swift ngay từ năm 1712 đã phàn nàn English thật bất toàn.

Đức, Pháp cũng có những ca cẩm tương tự suốt chiều dài lịch sử ngôn ngữ nước họ. Viện Hàn Lâm Pháp xưa có thẩm quyền về chuẩn mực ngôn ngữ, thời gian về sau đã lơ là, truyền thông và giới trẻ được dịp tự do múa bút, khiến năm 2001 S. Koster phải kêu lên rằng đã làm xấu ngữ pháp được xây dựng lâu đời và ổn định từ thế kỷ XVIII. Nhưng năm1843 Viện sĩ V. Cousin đã than phiền ngôn ngữ xuống cấp từ Cách Mạng 1789; có nghĩa là thực tế không phải ổn định như S. Koster tưởng.

VN trong mấy chục năm qua lâu lâu cũng lại xuất hiện các ta thán xuống cấp của Việt ngữ, nhiều không thể nhớ hết tên các tác giả văn nghệ sĩ, học giả, nhà chuyên môn và dân thường... đã góp ý.

Các nhận xét trên cho thấy hình như là càng về sau ngôn ngữ càng xấu đi, khiến cho có người đã thử tìm hiểu tại sao.

Có lẽ ngày xưa, người ít, vật ít. Chính quyền có thì giờ chú tâm củng cố, cải thiện ngôn ngữ dân tộc. Người viết sách không nhiều và thường có học vấn đáng kể, cho nên nhìn chung ngôn ngữ tốt đẹp đều khắp. Sau này, xã hội phát triển chính quyền lơ là vì bận lo nhiều việc khác. Nhiều văn nhân, nhiều sách xuất hiện, lại được thả lỏng, tự động lược bỏ những gì phức tạp, chọn cái dễ dãi, loại hình ngôn ngữ chấp dính (hình vị rối rắm, ngữ pháp phức tạp, vd kiểu như Latin) bị đào thải dần, thay thế bằng từ vựng, ngữ pháp đơn giản hơn, diễn đạt không văn hoa cầu kỳ như trước kia.

Mặt khác, càng về sau số lượng càng nhiều (in ấn, internet, ebook...) thì khuyết điểm cũng phải nhiều nên dễ nhận biết hơn; nhất là tính dân chủ của xã hội hiện đại, ai cũng có thể viết văn làm thơ, phổ biến cùng khắp, mặc dù khả năng văn hóa chưa đạt. Lại nữa, tâm lý người lớn tuổi có khuynh hướng nhìn quá khứ đẹp hơn hiện tại, chú ý nhiều đến mặt tích cực hơn là tiêu cực; trong khi đối với hiện tại thì bất mãn, nhìn thấy nhiều khuyết điểm hơn là các ưu điểm.

Các dữ kiện trên cho thấy xuống cấp của ngôn ngữ là nét chung trong nhiều quốc gia do tính chất biến chuyển không ngừng của ngôn ngữ, chứ không phải chỉ riêng ở VN. Đặc biệt ở VN, do hoàn cảnh lịch sử, nhiều người có ác cảm với VC, nên có thành kiến, không giữ được công bằng trong nhận định. VC không phải là nguyên nhân duy nhất của ngôn ngữ xuống cấp, nhưng họ có làm cho nó xấu đi thêm. Một số cán bộ có trình độ chuyên môn cao nhưng từ nhỏ đã hấp thụ nền giáo dục vô sản nông cạn, hời hợt, vô thần, kém đạo đức, khả năng văn hóa thấp, học văn không đến nơi đến chốn (phong ba bão táp không bằng ngữ pháp Việt Nam) cho nên thỉnh thoảng vẫn phát ngôn bừa bãi, lệch chuẩn, làm gương xấu và phương hại đến ngôn ngữ. Về phần giới trẻ với giáo dục và vốn văn hóa hạn chế như thế bảo sao đa số không lệch chuẩn. Tất cả làm ngôn ngữ xuống cấp mau hơn.

VC có những nông cạn, thiếu sót, nhưng dần dần cũng đã cải tiến, bớt hoặc bỏ dùng các từ chung chung quá rộng nghĩa, vd. tốt, xử lý, hoàn chỉnh, chất đốt.... hoặc các từ gốc Hán để tỏ ra có học thức, vd. tranh thủ, khẩn trương, quá độ...  hoặc các từ chỉ hữu dụng giai đoạn chiến tranh để dân chúng dễ hiểu, vd. máy bay lên thẳng, lính thủy đánh bộ, giặc lái, chiến sĩ gái.... Nhưng mặt khác VC lại sản sinh những "quái ngữ" mới khiến làm điên đầu. Vd. đối tượng, dư luận viên, tầu lạ, cực kỳ, thoáng, luồng, chùm... Gọi quái ngữ là vì nghĩa quá xa lạ hoặc quá "thoáng" dùng rất bừa bãi.

Từ ngữ vay mượn của nước khác có thể giữ nguyên hay thay đổi, cả 2 cách đều được chấp nhận. VN có nhiều chữ Hán thuộc loại này. Nếu miền Nam quen dùng phản ảnh, khoái trá, thấy VC dùng phản ánh, khoái chá chê là sai thì người viết không rõ căn cứ vào đâu, vì chữ VC dùng là Hán tự mượn giữ nguyên, còn miền Nam là mượn có thay đổi; cả 2 cách đều được chấp nhận. VC có sử dụng nhiều từ cụ thể với nghĩa rộng thì cũng là bình thường, nếu không muốn nói là mới lạ, chẳng nên võ đoán cho là sai, dở. Vd. mảng văn học, vốn từ vựng, quỹ thời gian, khâu lắp ráp, ùn tắc công việc, trải lòng.... Một số từ của VC cũng đã đi vào dòng chính và được sử dụng ở hải ngoại.

Một điểm cần ghi nhớ là ngôn ngữ không đồng nhất, mỗi giai cấp, nghề nghiệp, địa phương, thành phần già trẻ nam nữ có lối nói riêng. Khi nhận định không nên lẫn lộn các khu vực (register) ngôn ngữ này vì chuẩn mực khác nhau. Các khu vực thường bị than phiền làm hại đến sự trong sáng của ngôn ngữ là truyền thông (thích từ ngữ giật gân, hấp dẫn, vd. Tăng cán biểu tình); chính trị gia (ưa chữ đao to búa lớn, đôi khi ý nghĩa không rõ hoặc rỗng tuếch, vd. Tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên XHCN); giới trẻ (thường cẩu thả, thích cái mới lạ, vd. Iu, bít rùi, wa, wen). Chưa kể cũng phải phân biệt ngôn ngữ văn hóa chú ý đến hay đẹp còn ngôn ngữ thường ngày nói đúng là bằng lòng rồi.

Không nên lấy cái giáo dục cũ của mình, với hấp thụ ngữ pháp cổ điển, để mà xét đoán ngôn ngữ hiện đại, nhất là bây giờ rất phức tạp nhờ giao lưu rộng rãi đã du nhập những thành ngữ, cấu trúc mới lạ, làm phong phú tiếng Việt. Nói vậy không có nghĩa là để mặc cho thiên hạ tự tung tự tác, viết sai chính tả, lủng củng câu văn, bất chấp ngữ pháp, dùng chữ bừa bãi, ngô nghê lai căng. Cho dù chưa có chuẩn mực ngôn ngữ, và ngôn ngữ chỉ là tùy tiện, võ đoán, nhưng người VN tử tế, có giáo dục đàng hoàng vẫn trực giác nhận chân được cái hay đẹp, trong sáng của ngôn ngữ để cố gắng bảo tồn, tôn trọng những nguyên tắc về ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp cũng như đề cao tính dân tộc, không lai căng, tính lịch sự của lời ăn tiếng nói.

Miễn là đừng để cảm tính, thành kiến chi phối, cố gắng công bình khách quan nhận định, không đếm xỉa đến chế độ (vì chế độ không thể trường tồn) bất cứ người VN nào thấy ngôn ngữ của mình bị xói mòn, bị xuống cấp cũng phải có bổn phận lên tiếng bảo vệ, vì không thời đại nào bằng thời đại này, trước nguy cơ Hán hóa do VC gây ra, câu của Phạm Quỳnh "Tiếng ta còn, nước ta còn" thật như là một cảnh tỉnh đúng lúc; nhất là với trò xảo quyệt cải cách Việt ngữ gần đây, xét cho cùng chỉ là một âm mưu đốt sách trá hình không hơn không kém.

Ngẫm lại, từ trước đến nay các bài về sự trong sáng của tiếng Việt chỉ là những nhận xét vụn vặt ngoại vi bề mặt.

Thực chất là một khi cả một chế độ từ trên xuống dưới đều là điêu ngoa xảo trá, ăn gian nói dối một cách trơ trẽn, suốt 90 năm qua, như vd. sau (lời nói khác xa hẳn với thực tế): "Một đảng cách mạng chân chính có đường lối đúng, có tổ chức chặt chẽ, có đội ngũ cán bộ, đảng viên trong sạch, gương mẫu, tận tụy, gắn bó máu thịt với nhân dân, được nhân dân ủng hộ, thì đảng đó có sức mạnh vô địch, không thế lực nào ngăn cản nổi trên con đường dẫn dắt dân tộc đi lên". thì tiếng Việt biết bao giờ mới được chính xác và đúng đắn trở lại!

Phạm đức Thân

PHÒNG MỔ, truyện ngắn

Isumi Kyoka (1873 - 1939) Tác giả hiện đại của Nhật với khoảng 300 tác phẩm đủ loại (tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch...) mà một nửa liên quan tới hiện tượng siêu nhiên, huyền ảo. Phòng Mổ ở vào giai đoạn đầu trước tác, nên còn mang dấu ấn lãng mạn, thuật lại cái chết liên quan đến ngoại tình tư tưởng giữa một nữ bá tước và một bác sĩ giải phẫu. Cuối cùng bà đã mượn tay người yêu vô vọng để tự tử trên bàn mổ. Có thể coi đây là một loại truyện luận đề, phê phán bất công xã hội với những định chế khắt khe như gia đình chẳng hạn. Trong một môi trường xã hội cởi mở khác họ chưa chắc đã phải hy sinh như vậy.

Và về mặt đạo lý, khó có thể kết luận họ có tội hay không.

*

PHÒNG MỔ

Nguyên tác Gekashitshu của Izumi Kyoka

Phạm Đức Thân (DdS13) dịch từ bản Anh ngữ 

The Surgery Room của Charles Shiro Inouye)

PHẦN 1

Ca mổ sắp diễn ra tại một bệnh viện ngoại ô Tokyo. Nữ bá tước Kifune là bệnh nhân và bạn thân của tôi, BS Takamine sẽ thực hiện ca mổ. Thôi thúc bởi tánh hiếu kỳ, tôi nài nỉ Takamine cho tôi tham dự. Tôi bịa chuyện mình là họa sĩ, sẽ học hỏi được nhiều khi chứng kiến mổ xẻ. Cuối cùng tôi thắng.

Sáng hôm đó tôi rời nhà sau 9 giờ một chút, và kêu xe kéo tới bệnh viện. Vào trong tòa nhà, tôi đang đi dọc xuống một hành lang dài hướng tới phòng mổ thì thấy từ cánh cửa đầu kia hành lang xuất hiện một toán nhỏ phụ nữ có vẻ như gia nhân của một gia đình quý tộc. Chúng tôi chạm trán khoảng giữa hành lang.

Mấy phụ nữ này đang hộ tống một cô bé khoảng 7, 8 tuổi, mặc áo jacket dài bên ngoài kimono. Tôi quan sát họ khi họ tiếp tục đi xuống hánh lang và rồi mất dạng. Khi tôi đi nốt quãng đường từ lối vào của bệnh viện đến khu vực giải phẫu và qua một hành lang dài dẫn tới các phòng hồi sức tôi bắt gặp nhiều nhà quý tộc. Người mặc áo choàng dài, người mặc kimono chính thức; có cả sĩ quan mặc binh phục, và nhiều phụ nữ quý tộc khác - tất cả trông sang trọng, quí phái. Họ hình như chỉ quanh quẩn trong phạm vi hành lang, xen ngang chỗ này, tụ hội chỗ kia, khi thì đi tới lui, khi thì đứng yên. Nhớ lại nhiều xe ngựa tôi thấy đậu gần ngoài cổng bệnh viện, bây giờ tôi mới biết chúng đã đem đến những ai. Vài người trông nghiêm trọng, vài người khác dáng vẻ suy tư, và có người còn hình như bồn chồn nôn nóng. Tất cả đều có chung một vẻ rầu rĩ. Giầy guốc đi lại chộn rộn dưới vòm trần cao đơn độc của bệnh viện vang vọng trong các phòng và dọc hành lang; âm thanh kỳ lạ của những bước chân vang vọng làm cho quang cảnh hình như càng thêm buồn thảm.

Sau cùng tôi cũng tìm được vào phòng mổ. Takamine đang ngồi nghỉ trong ghế bành hai tay khoanh lại. Anh liếc ngó tôi và mỉm cười chào. Mặc dù sắp phải lãnh trách nhiệm nặng nề, một trách nhiệm liên quan tới cả một tầng lớp cao của xã hội, anh bạn Takamine của tôi vẫn giữ vẻ hoàn toàn bình tĩnh hiếm có, như thể đang ngồi ăn tối. Hỗ trợ anh gồm 3 phụ tá, 1 y sĩ tham gia, và 3 y tá của hội Hồng Thập Tự. Vài y tá đeo huy chương trên đồng phục, chắc hẳn là đã được trao tặng vì phục vụ xuất sắc. Ngoài ra, không có phụ nữ nào trong phòng mổ. Tuy nhiên có một số đàn ông, tất cả đều là họ hàng quý tộc cấp bậc khác nhau. Nổi bật trong số đó là một ông trông buồn nản, mệt mỏi, nét mặt thật khó diễn tả. Chắc hẳn ông là chồng bệnh nhân, tức Bá Tước Kifune.

Phòng mổ tắm trong một vùng ánh sáng chói ngời trong suốt đến độ tôi có thể đếm đươc những hạt bụi trong không khí. Nó ở một chỗ hơi tách biệt, giản dị và chắc chắn. Nằm giữa phòng là Nữ Bá Tước Kifune, điểm chú ý của mọi người cả trong lẫn ngoài phòng, đang chăm chú quan sát bà. Quấn trong chiếc áo choàng trắng tinh của bệnh viện, bà nằm trên bàn mổ như một xác chết - khuôn mặt thất sắc, mũi hướng thẳng lên trên, cằm nhỏ nhắn yếu mềm, tay chân hình như quá yếu ớt không thể chịu nổi sức nặng của áo lụa mịn. Hàm răng hé lộ giữa đôi môi nhợt nhạt. Hai mắt nhắm nghiền, cặp lông mày nhăn lại lo lắng. Tóc buông lỏng, xõa trên gối và trải dài xuống trên bàn mổ.

Trước cảnh người phụ nữ xinh đẹp, thanh lịch, quý phái, giờ đây bệnh hoạn yếu đuối tôi cảm thấy ớn lạnh chạy khắp châu thân. Khi tôi liếc Takamine, anh hình như không bị ảnh hưởng, chẳng tỏ dấu hiệu gì mất bình tĩnh hay lo lắng. Anh là người duy nhất trong phòng không đứng mà ngồi. Anh bình tĩnh, tự tin, nhưng tôi thì chỉ thấy sợ phát khiếp khi nhìn bà bá tước trong tình trạng yếu ớt như thế kia.

Ngay lúc đó cửa từ từ mở, và một phụ nữ trẻ lặng lẽ bước vào. Tôi nhận ra chị là một trong mấy gia nhân tôi gặp ở hành lang lúc nẫy, trông nổi nhất trong toán 3 người. Chị lại gần bà bá tước và thì thầm, "Thưa Bà, công chúa đã thôi khóc. Cô đang ngồi yên ở phòng bên".

Bà bá tước gât đầu như xác nhận. Một y tá tiến tới BS Takamine. "Chúng tôi đã chuẩn bị xong".

"Tốt lắm."

Tôi phát hiện một chút run run trong giọng nói của Takamine. Dò trên khuôn mặt anh, tôi nghĩ tôi thấy có hơi chút biến đổi. Bất cứ ai, dù tài giỏi đến mấy, chắc chắn cũng cảm thấy chút lo âu khi bị đặt trong một tình huống như thế này. Tôi thấy ái ngại cho anh.

Hiểu ý bác sĩ, y tá quay sang chị gia nhân. "Chúng tôi đã sẵn sàng. Chị làm ơn...."

Được gợi ý, chị tới gần bàn mổ, hai tay chống trên hai đầu gối, khom người trước bà bá tước. "Thưa Bà, thuốc. Nếu Bà muốn, chỉ xin Bà đếm tới 10, hoặc đánh vần chữ nào đó."

Bà bá tước không trả lời.

"Thưa Bà?'" Chị gia nhân lập lại. "Bà nghe con nói không, Bà?"

Bà bá tước đáp:

"Có. Ta có nghe."

"Vậy thì có thể khởi sự?"

"Với thuốc mê?"

"Vâng, thưa Bà. Chỉ một lát thôi là mổ xong. Họ bảo Bà phải được đánh thuốc mê."

Bà bá tước không trả lời ngay.

"Ta không cần nó", sau cùng bà đáp, giọng rõ ràng.

Mọi người trong phòng liếc nhìn nhau.

"Nhưng bác sĩ không thể mổ nếu không có nó."

"Vậy thì ta khỏi mổ."

Chị gia nhân im lặng, quay sang bá tước.

Bá tước bước tới trước. "Phu Nhân, đừng vô lý như thế. Làm sao mổ bà mà không đánh thuốc mê? Làm ơn chấp thuận đi".

Giữa lúc ấy, nam tước xen vào "Nếu bà cứ nhất định vô lý như vầy, tôi sẽ yêu cầu đem công chúa vào. Bà có biết nếu bà không khá hơn, công chúa sẽ ra sao không?"

"Tôi biết cái gì sẽ xẩy ra"

"Vậy thì Bà sẽ chịu nhận thuốc?" Chị gia nhân hỏi.

Bà bá tước chậm chạp lắc đầu. 

Một y tá xen vào. "Nhưng tại sao không?" chị hỏi giọng nhẹ nhàng.

"Không hề khó chịu chút nào. Bà sẽ chỉ cảm thấy hơi buồn ngủ một chút, và rồi thế là xong".

Tới lúc này cặp lông mày bà bá tước nhíu lại, đôi môi méo mó như thể bị đau hành hạ. Bà hơi hé mở mắt. "Nếu chị cứ nhất định đòi biết, thì ta đành phải nói tại sao. Ta có một bí mật giữ trong tim. Giờ đây ta sợ rằng thuốc mê sẽ làm ta lộ bí mật. Nếu ta không thể mổ mà không có thuốc mê, thì ta từ chối mổ. Làm ơn để ta yên."

Nếu đôi tai không phản bội tôi thì thực sự rõ ràng là bà bá tước, sợ rằng mình có thể tiết lộ bí mật trong khi hôn mê, đã sẵn sàng đối diện cái chết để bảo vệ cái ở trong tim. Tôi tự hỏi chồng bà cảm nghĩ thế nào khi nghe bà nói như vậy. Bình thường nếu vợ của ai nói ra kiểu này thì hẳn là sẽ gây tai tiếng. Tuy nhiên những người đang chữa trị cho bà không hề có ý tưởng coi nhẹ ước muốn của bà, nhất là khi bà khăng khăng không muốn ai biết bà đang nghĩ gì.

Bá tước lại gần giường vợ, hỏi nhẹ nhàng, "Ngay cả tôi, bà cũng không nói?"

"Tôi không thể cho ai biết," bà bá tước đáp vẻ cương quyết.

"Nhưng bà không biết thuốc có làm bà nói...."

"Tôi biết. Đó là cái luôn luôn ở trong đầu tôi. Và tôi biết tôi sẽ nói ra".

"Giờ bà lại vô lý nữa rồi"

"Vậy đó, tôi rất tiếc!". Bà bá tước hình như hắt mạnh ra những lời quyết liệt này, rồi quay về phía trong cách khỏi mọi người. Thân xác bà đang bị bệnh tình hành hạ. Tôi có thể nghe thấy răng bà run lập cập.

Chỉ có một người trong phòng không tỏ vẻ dao động. Đó là BS Takamine. Trước đó tôi có liếc về phía anh. Trong thoáng chốc anh có hơi mất bình tĩnh, nhưng liền sau đó lấy lại vẻ tự tin ngay.

Nam tước nhăn mặt, quay sang bá tước. "Kifune, đưa công chúa vào. Cô bé sẽ làm bà đổi ý."

Bá tước gật đầu và gọi gia nhân. "Aya!"

"Thưa Ông?" Chị nhìn lại ông.

"Đem công chúa lại".

Nhưng rồi bà bá tước ngăn lại. "Đừng, Aya. Tại sao tôi phải ngủ mới mổ được?"

Y tá gượng nở nụ cười. "Bác sĩ sắp phải cắt ngực bà. Bà chỉ cử động một chút thôi cũng sẽ rất nguy hiểm".

"Vậy thì ta sẽ không. Ta sẽ không cử động. Làm đi. Cứ mổ đi."

Tôi rùng mình nghe những ý nghĩ điên rồ như thế. Tôi ngờ rằng ngay những quan sát viên y khoa cũng không có can đảm để quan sát.

Y tá lại lên tiếng. "Nhưng thưa bà, cho dù bà không cử động, vẫn còn đau lắm. Không phải như cắt móng tay đâu."

Lúc này đôi mắt bà bá tước mở lớn. Bà cố gắng lấy lại bình tĩnh và hỏi bằng một giọng rõ ràng. "Bác sĩ Takamine đảm nhận mổ, phải không?"

"Vâng. Bác sĩ trưởng khoa mổ. Nhưng ngay bác sĩ Takamine cũng không thể mổ không đau".

"Mổ đi. Sẽ không đau."

Lần đầu tiên y sĩ tham gia xen vào. "Thưa bà, bịnh của bà không phải tầm thường. Chúng tôi phải cắt các bắp thịt và nạo xương. Nếu bà có thể chịu đựng với chúng tôi trong một lúc ngắn thôi".

Ca mổ rõ ràng ngoài sức chịu đựng của bất cứ người bình thường nào, nhưng bà bá tước hình như không lay chuyển. "Tôi biết rõ lắm. Nhưng tôi không bận tâm, chả bận tâm chút nào."

"Bệnh đã ảnh hưởng đến tâm trí bà rồi", bá tước đau khổ nhận xét.

"Có lẽ chúng ta nên xét đến chuyện hoãn qua ngày khác," nam tước đề nghị. "Với thời gian chúng ta có thể thuyết phục bà."

Bá tước đồng ý ngay, và mọi người trong phòng cũng vậy - nghĩa là mọi người chỉ trừ Takamine. "Ca mổ không thể đợi! Vấn đề ở đây là mọi người đã quá xem nhẹ ca bệnh này. Tất cả câu chuyện về cảm xúc chỉ là một cái cớ để hoãn. Y tá! Giữ chặt bà xuống!"

Theo lệnh nghiêm khắc của bác sĩ 5 y tá vội vàng vây quanh bà bá tước và giữ chặt tay chân bà. Bổn phận của họ là tuân lời, làm theo lệnh bác sĩ không được thắc mắc, không để cho xúc cảm xen vào.

"Aya! Cứu ta!" Bà bá tước thoi thóp kêu lên.

Chị gia nhân lao tới để ngăn y tá. Nhưng rồi chị quay sang bà bá tước và run giọng nói nhẹ nhàng. "Xin Bà. Chỉ chốc lát thôi. Xin Bà làm ơn kiên nhẫn."

Mặt bà bá tước biến thành trắng nhợt. "Cả ngươi nữa! Được rồi, vậy thì mổ đi. Cho dù có khá hơn cuối cùng ta cũng sắp chết. Mổ ta đi! Đây này".

Bàn tay trắng gầy gò của bà yếu ớt mở kimono và phơi ra bộ ngực.

"Ngay cho dù ta chết, cũng không đau! Ta sẽ không cử động đến một li. Làm đi. Cắt ta."

Rõ ràng bà biểu lộ như thế thì đến nước này không gì có thể thuyết phục được bà. Động thái của bà đè nặng trên mọi người trong phòng. Không ai nói một lới. Ngay cả một tiếng húng hắng cũng không nghe thấy. Giữa lúc im ắng nghiêm trọng đó BS Takamine đã giữ im lặng như hến từ nãy giờ, chợt nhỏm dậy khỏi ghế.

"Y tá, dao mổ".

"Cái gì?" Y tá do dự, mắt mở lớn.

Trong khi tất cả chúng tôi ngạc nhiên quan sát, y tá nhìn chăm chăm vào mặt Takamine, thì một phụ tá khác nhấc con dao mổ đã khử trùng, tay hơi run, đưa cho Takamine. Anh đón lấy con dao, và bước nhanh tới bàn mổ.

"Bác sĩ, ông nhất định?" một y tá lo lắng hỏi.

"Phải".

"Vậy thì chúng tôi sẽ cố giữ yên bà"

Takamine giơ tay ngăn chị. "Không cần thiết."

Liền đó anh nhanh chóng mở áo choàng bệnh nhân. Bà bá tước bắt chéo hai tay nắm lấy hai vai. Takamine bây giờ biến thành một vị thánh, đầy quyền lực, trang trọng nói với bà như thể đang tuyên thệ. "Thưa Bà, tôi xin nhận mọi trách nhiệm. Cho phép tôi tiến hành mổ."

"Được" bà bá tước trả lời chỉ có một tiếng, đôi má trắng nhợt chợt bừng đỏ tía. Bà nhìn thẳng vào Takamine, quên hẳn con dao đang dí trên bộ ngực trần.

Mận đỏ mùa đông rơi xuống tuyết, dòng máu trơn nhẹ rỉ xuống ngực và thấm vào áo choàng trắng. Đôi má bà trắng nhợt trở lại, nhưng bà hình như hoàn toàn bình tĩnh.

Đã đến nước này, Takamine làm việc với tốc độ siêu nhân, không phí một động tác nhỏ nào. Không một ai trong chúng tôi đang ở trong phòng, từ chị gia nhân đến y sĩ tham gia, có được một lúc nhỏ nào để thốt lên một tiếng. Trong khi ngực bà bị cắt, có người rùng mình, có người che mắt, có người quay đi, có người nhìn xuống sàn. Tôi thì bị đông cứng vì ớn lạnh.

Trong thời gian vài giây Takamine đã tới chỗ nghiêm trọng khi con dao vào tới xương. Tới lúc này, bà bá tước, trong 20 ngày qua đã không thể trở mình trên giường, phát ra một tiếng "Ah" trầm trong cổ họng. Đột nhiên bà nhỏm người, hai tay nắm chặt cánh tay phải của bác sĩ.

"Bà đau?" anh hỏi.

"Không. Vì là anh. Anh!"

Bà bá tước ngả người trở lại. Đôi mắt bà ngước lên, dán chặt vào khuôn mặt vị bác sĩ nổi tiếng, một cái nhìn lạnh cóng cuối cùng, nhợt nhạt như chết. "Nhưng anh có thể đã không biết".

Ngay lúc đó, bà chộp lấy con dao từ tay Takamine và đâm vào người, ngay chỗ dưới ngực. Takamine, mặt tái nhợt như tro, lắp bắp, "Tôi đã không quên".

Giọng nói của anh, hơi thở của anh, hình ảnh đẹp trai của anh.

Một nụ cười vui sướng ngây thơ nở trên khuôn mặt bà bá tước. Bà buông tay Takamine, ngã người xuống gối trong khi mầu môi nhạt dần. Lúc đó hai người tuyệt đối một mình, quên hết đất trời và hiện hữu của tha nhân.  

PHẦN 2 - CHÍN NĂM TRƯỚC

Hôm đó ngày 5 tháng Năm, hoa đỗ quyên nở mãn khai. Takamine, một sinh viên y khoa, và tôi đang tản bộ qua Thảo Viên Koishikawa. Chúng tôi khoác tay nhau lang thang giữa cỏ thơm, ngắm hoa đậu tía mọc quanh hồ.

Khi chúng tôi quay người để leo lên một đồi nhỏ phủ đầy đỗ quyên, một nhóm du khách xuất hiện từ hướng ngược lại. Dẫn đầu là một ông có bộ ria mép, mặc bộ đồ vét Âu phục, đội mũ ống. Ông là người đánh xe cho một gia đình quý tộc. Ba phụ nữ theo sau, mỗi người cầm một cái dù, và rồi tới ngưới đánh xe thứ hai, y phục giống như ông trước. Chúng tôi có thể nghe tiếng lụa loạt soạt dòn trơn khi họ tới gần. Takamine quay đầu nhìn và dõi theo họ khi họ đi ngang qua.

"Bạn đã thấy chưa?" Tôi hỏi.

"Tôi đã thấy". Takamine gật đầu.

Chúng tôi trèo lên đồi để ngắm cảnh hoa đỗ quyên. Hoa đẹp chói lọi, nhưng không tuyệt vời như những phụ nữ chúng tôi vừa gặp.

Có hai thanh niên, có lẽ dân buôn, đang ngồi trên chiếc ghế dài gần đó. Chúng tôi nghe lóm được câu chuyện của họ.

"Kichi," một anh nói với anh kia. "Một ngày đã quá!"

"Đôi khi tôi mừng là đã nghe lời bạn. May mà chúng ta đã không đi Asakusa."

"Cả 3 người đều đẹp quá. Ai là hoa mận, ai là hoa anh đào?"

"Tuy nhiên, một người chắc hẳn đã có gia đình với kiểu tóc để như vậy."

"Ai để ý đến kiểu tóc của họ chứ? Dẫu sao, họ ngoài tầm với của chúng ta."

"Còn người trẻ thì sao? Bạn có nghĩ nàng nên mặc đẹp hơn một chút?"

"Có thể nàng không muốn được chú ý. Bạn có ngắm người đi giữa không? Nàng là người đẹp nhất trong nhóm."

"Bạn có nhớ nàng mặc gì không?"

"Cái gì đỏ hồng như oải hương."

"Bạn tất cả chỉ có thể nói vậy thôi sao? Cái gì đỏ hồng như oải hương? Bạn cần phải học thấy nhiều hơn. Không có vẻ gì là bạn không chú ý."

"Nhưng tôi bị choáng ngợp. Tôi không thể nhìn lên suốt lúc đó."

"Vậy bạn chỉ nhìn từ eo nàng trở xuống. Đúng vậy không?".

"Dẹp cái đầu óc bẩn thỉu của bạn đi, đồ quỷ! Chỉ liếc nhanh như vậy, tôi không thể nhìn thấy mọi thứ."

"Ngay cả dáng họ di chuyển? Như thể là chân họ không chạm đất. Chúng lướt đi trong sương mờ. Bây giờ tôi mới biết được cái đặc biệt của dáng đi phụ nữ mặc kimono. Ba người này là một loại tách biệt. Họ hoàn toàn tự nhiên thoải mái trong xã hội thanh lịch. Làm sao cái bọn bình dân rác rưởi có thể bắt chước họ được."

"Nói quá khắc nghiệt."

"Khắc nghiệt nhưng đúng. Hãy nhớ lại những gì tôi đã nguyện ở Đền Konpira. Tôi hứa rằng 3 năm tôi sẽ không gặp một ả giang hồ nào. Hừm, tôi đã không giữ lời hứa. Tôi vẫn còn đeo cái bùa hộ mạng, nhưng ban đêm tôi lại lẻn xuống xóm lầu xanh. May mà tôi chưa bị trừng phạt. Nhưng bây giờ thì tôi đã sáng mắt rồi. Ích gì mà cứ vướng víu với mấy ả điếm này? Họ quyến rũ bạn với mầu đỏ đẹp lòe loẹt, nhưng thật ra họ là gì? Chỉ là rác rưởi! Mấy con giòi uốn éo!"

"Ô, thôi đi."

"Không. Tôi nói thật đấy. Hãy thử nghĩ xem! Họ có tay. Họ đứng trên hai chân. Họ mặc lụa mịn. Họ còn cầm cả dù nữa. Nhìn vậy bạn tưởng họ là phụ nữ thật sự, có thể là các bà nữa. Nhưng so với 3 người chúng ta thấy hôm nay, thì họ thật sự là gì? Họ bẩn thỉu, gớm ghiếc không thể tả! Nghĩ đến chuyện bạn vẫn bảo họ là phụ nữ làm tôi phát gớm."

"Nói vậy thì ghê quá, nhưng có thể bạn đúng một phần. Chính tôi cũng từng bị mờ mắt vì một khuôn mặt đẹp. Nhưng sau ngày hôm nay, tôi được thanh tẩy rồi. Tôi đang bắt đầu lại. Không phải hễ thấy bất cứ đàn bà nào là để ý."

"Cả đời bạn chỉ nhìn ngắm. Bạn tưởng rằng sẽ có một em thích bạn? 'Ôi, anh Kichi, làm ơn.' "

"Dẹp đi."

"Giả sử có em gọi bạn 'Cưng ơi' ? Bạn sẽ làm gì? "

"Có lẽ chạy mất"

"Bạn thì sao, cũng vậy?"

"Bạn muốn nói là bạn sẽ...."

"Tôi sẽ chạy, nhất định là vậy"

Takamine và tôi nhìn nhau một lúc, không ai nói một lời. "Chúng ta tản bộ chút nữa?". Sau cùng tôi đề nghị.

Hai chúng tôi đứng dậy. Khi chúng tôi đã bỏ lại hai chàng thanh niên đằng sau, Takamine không thể kìm được cảm xúc. "Bạn có thấy hai chàng này đã bị xúc động như thế nào bởi cái đẹp thực sự không? Giờ thì đó là một đề tài cho mỹ thuật của bạn. Đó là cái bạn nên nghiên cứu."

Vì tôi là họa sĩ, tôi quả thực có xúc động. Tôi thấy, xa xa ngang qua công viên, lướt dưới bóng của một cây long não lớn, phấp phới ánh lụa đỏ hồng như oải hương. Ngoài cổng công viên đậu một xe ngựa lớn, với những cửa sổ kính đóng băng, và 2 con ngựa kéo đẹp. Ba người đánh xe ngồi nghỉ bên cạnh.

Trong 9 năm kế tiếp, cho tới biến cố ở bệnh viện, Katamine không hở một lời nào về nàng, cho dù là với tôi. Xét theo tuổi tác và địa vị anh trong xã hội anh có thể lập gia đình khá giả. Nhưng anh không hề lấy vợ. Thay đổi có chăng thì chỉ là trong sinh hoạt cá nhân riêng tư anh trở nên nghiêm túc hơn, khác những ngày còn là sinh viên. Nhưng tôi đã nói đủ rồi. Mặc dù huyệt mộ của họ nằm ở hai nơi khác nhau -một ở đồi Aoyama, một ở dưới phố tại Yanaka - nữ bá tước và Bác Sĩ Takamine đã chết cùng nhau trong một ngày, người này tiếp sau người kia.

Hỡi các vị tôn giáo của thế giới, tôi xin đặt câu hỏi này với quý vị. Đôi tình nhân này có bị coi là có tội và không được lên thiên đàng không?

Phạm Đức Thân dịch từ bản Anh ngữ 

The Surgery Room của Charles Shiro Inouye)

Hấp dẫn phái tính của thời trang

Phạm Đức Thân

Người là một động vật không thích sống lẻ loi mà muốn tìm bạn khác phái để kết hợp, sinh con đẻ cái nối dõi tông đường. Động vật khác như chim, công, gà… có lông sặc sỡ để hấp dẫn lôi cuốn bạn tình. Người phải nhờ vào các bộ phận cơ thể để phát tín hiệu thông tin mời gọi giao tình thân mật qua ánh mắt, nụ cười, lời thỏ thẻ, dáng đi nhún nhẩy… Giao tiếp xã hội có những tập tục luân lý hạn chế cử chỉ quá lộ liễu, khiến người không thể giống như khỉ vô tư chìa phía sau phồng lên đỏ hồng để mời gọi, mà phải tìm cách khác quyến rũ đối tượng.

Thời trang chính là một phương tiện để sử dụng cho mục đích đó, vì thời trang luôn luôn hàm chứa ý nghĩa phái tính và tình dục. Khởi thủy từ ngàn xưa đã có phân biệt trang phục khác nhau giữa nam nữ thật ra không ngoài mục đích cơ bản là khơi dậy bản năng tình dục, vì có như vậy khác biệt thân thể mới lộ rõ. Như Havelock Ellis đã chỉ ra: “Một trong những hấp dẫn tình dục lớn nhất sẽ bị mất, và mức quan trọng cực kỳ của quần áo cũng biến đi ngay, nếu nam nữ trang phục giống nhau; đồng nhất y phục như vậy chưa bao giờ thấy trong bất cứ dân tộc nào.”

Nam nữ đều muốn hấp dẫn nhau. Nhưng do bản tánh và thể chất yếu đuôi nữ cần được che chở và bảo vệ hơn nên có phần tích cực hoạt động hơn về chuyện này, nhất là lại được hỗ trợ bởi nhiều phụ kiện thời trang làm đẹp như phấn, son, nước hoa, sơn móng tay chân, đồ trang sức….Vậy thì thời trang tác động trên các bộ phận thân thể như thế nào để nâng cao hấp dẫn phái tính.

Trước hết là mặt, vì đây là bộ phận đập ngay váo mắt người đối diện, cho thấy cái nhìn toàn diện tổng quát là thiện cảm, vô cảm hay ác cảm. Dĩ nhiên mặt còn có thể biểu lộ nhiều tình cảm phức tạp qua ánh mắt, nụ cười, thư giãn hay căng thẳng… trong những tình huống khác nhau. Tuy nhiên, mặt lúc nào cũng hồng hào, khỏe mạnh, làn da mịn màng, không mụn nhọt tàn nhang luôn luôn gây được cảm tình, lôi cuốn. Má hồng do mạch máu dãn nở và có thể lan sang cổ và tai. Đỏ bừng mặt là dấu hiệu trẻ trung, có khi phản ánh bẽn lẽn, hứng tình, trông rất quyến rũ. Thời trang có đủ loại kem dưỡng da, tẩy mụn, phấn thoa má giúp tăng cường sức hấp dẫn.

Lông mày thường được cho là để ngăn chặn mồ hôi trên trán chẩy xuống mắt. Thật ra quan trọng hơn, đó là phương tiện để biểu lộ tâm trạng khác nhau như nhướng mày sợ hãi, ngạc nhiên; nhíu mày lo âu, suy nghĩ; hay nhăn mày khó chịu, bất ưng… Phụ nữ lông mày không rậm bằng đàn ông, nên thường phải nhờ vào bút mỹ phẩm để tô đậm. Ngày nay cũng có xu hướng xâm lông mày để khỏi mất công vẽ mỗi khi trang điểm. Ngoài ra có thể vẽ lông mày rậm thưa, dài ngắn, hoặc hình dạng khác nhau tùy theo sở thích hoặc mốt thịnh hành. Mày đẹp có hình con tằm nằm dài vắt ngang trên mắt, như thấy trong câu “mắt phượng, mày ngài.”

Mắt là cửa sổ tâm hồn, nhìn vào đấy có thể đoán được tâm trạng chủ nhân. Càng thân mật sâu đậm thì điểm đen nhỏ ngay giữa đồng tử càng nở lớn, và mắt hình như long lanh ướt át hơn. Muốn vậy chỉ cần nhỏ vài giọt mỹ phẩm vào mắt là trông tình tứ hằn lên. Lông mi đàn bà dài và rậm hơn đàn ông, chớp chớp, cộng với đôi mắt to tròn, quyến rũ người ta dễ dàng, nhất là khi được thời trang hỗ trợ bằng lông mi giả (mascara) dài, cong, rậm thưa đủ kiểu. Lông mi có dục tính mạnh. Đàn ông xứ Trobiande làm tình, lúc hưng phấn, thường cắn lông mi bạn tình. Cũng may chỉ 3.4 tháng sau là lông mi mọc lại.

Á Đông cũng có thơ chỉ đặc điểm của phụ nữ đa tình:

Hồng diện đa dâm thủy
Mi trường ắt đa mao
Chiết yêu nhi đại huyệt
Trường túc bất tri lao 

Tạm dịch: 

Mặt đỏ nước tình đầy
Mi dài rậm cỏ may
Lưng ong cửa động lớn
Chân dài chẳng mỏi bay

Miệng gồm hai môi tru ra, mầu hồng hồng, là bộ phận nổi bật trên mặt, nhất là của phụ nữ do thường hay được thoa son đỏ chót, mặc dù đôi khi cũng dùng son mầu tím, bạc….để thay đổi. Nhiều người cho rằng thói quen thoa môi đỏ là tàn tích của liên tưởng giữa môi và âm hộ, vì chúng có cấu trúc hình dạng giống nhau. Không như khỉ cái dùng phồng đỏ của âm hộ để hấp dẫn khỉ đực, phụ nữ thường tô son môi đỏ chót và rộng thêm trông chín mộng tương tự, để kích thích đàn ông. Nam hôn nữ, đưa lưỡi vào giữa hai môi là tượng trưng động tác làm tình, khiến cho môi có đặc điểm hết sức gợi cảm, càng nổi bật thêm nhờ tô vẽ của thời trang. Cổ nhân còn chỉ rõ trên dưới giống nhau qua câu “miệng sao ngao vậy”.

Cằm, cổ, vai là những chỗ thời trang có thể can thiệp để tăng hấp dẫn. Đàn ông để râu ria, hoặc dùng thứ giả, cho có vẻ nam nhi hơn. Vai áo thường độn cứng để trông thêm cường tráng, nhất là đồng phục quân đội với ngù vai tua rua to cứng. Phụ nữ cổ thon, vai nhỏ tròn, trông nhu mì yếu đuối, có thể nhờ thời trang tăng quyến rũ bằng chuỗi đá quý quàng trên cổ hở, và trang phục lộ ít nhiều một hoặc hai vai, có khi còn hở cả mảng lưng, khiến người ta chỉ muốn hôn lên đó.

Tranh A.C.La, 'Hoa Mộng" 

Dưới một chút là ngực, với nam giới thì không đặc biệt gì lắm ngoài vài múi bắp thịt nổi cộm trông khỏe mạnh. Nhưng với nữ giới đây là cặp vú vời hai bầu thịt to lớn đập khiêu khích vào mắt đàn ông vì nó mang nhiều ý nghĩa khoái cảm: hồi ức tuổi thơ bú vú mẹ, và vú coi như một cặp mông thứ hai căng cứng hứng tình… Hình dáng của vú thay đổi tùy theo tuổi tác cũng như tác dụng của nó khác nhau tùy sở thích cá nhân cùng là phong tục địa phương; nhưng nó luôn luôn là một bộ phận gợi cảm rất mạnh được thời trang Tây Phương ngày nay triệt để khai thác. Xưa kia phụ nữ xứ Minoa, Hy Lạp, mặc loại áo da hở ngực hoàn toàn.

Thời đại trước nhiều đạo đức đã xuất hiện nịt ngực để làm giảm khêu gợi của vú, và cả bó eo thật chặt để có lưng ong, ngủ cũng không cởi ra. Tục bó eo làm đẹp hại sức khỏe, ngăn trở máu lưu thông, có khi làm dập xương sườn, sau này bãi bỏ. Ngày nay vú nẩy mông căng là thời thượng, cho nên có cả một kỹ nghệ thời trang phục vụ phụ nữ, với bơm vú, độn ngực, mặc xú-chiêng (soutien, bra) nâng cao …chưa kể áo còn để hở cả một phần ngực, nhất là ẩn hiện cái khía lõm giữa hai bầu vú để tăng khêu gợi.

Victoria’s Secret có những Fantasy Bra trị giá hàng triệu Mỹ kim. Madonna, Lady Gaga mặc bra thiết kế đặc biệt coi như áo ngoài, không còn phải là nội y. Nội y phụ nữ (lingerie – đồ lót trên dưới) bám sát chỗ da thịt nhậy cảm nhất, tạo nên những liên tưởng tính dục khiến chúng dễ trở thành bảo vật ám ảnh (fetish) của nhiều đàn ông. Đây là liên hệ rõ ràng và mật thiết nhất giữa thời trang và tính dục. Chỉ một mảnh nhỏ vải hoặc chất tổng hợp mà chứa đựng cả một trời nội dung ý nghĩa phong phú: khêu gợi, kích thích, quyến rũ, huyền bí, cấm kỵ, trụy lạc, dâm đãng, điên rồ, thực tế, hoan lạc, nhu yếu, thời thượng….

Rốn tuy nhỏ xiu nhưng không kém phần khêu gợi, có khi còn được đính đá quý tô điểm Chỉ nguyên chuyện để hở rốn ra thôi cũng đủ kích thích, cho nên mới có áo thân ngắn, quần lưng trễ xuống, hoặc kiểu trang phục có chỗ hổng để phơi bầy rốn. Rốn còn khêu gợi ở chỗ cũng là một lỗ, dễ gây liên tưởng đến cái lỗ phía dưới, nhất là múa bụng có thể làm rốn méo mó biến dạng, biết nhai, mở, nhóp nhép… Người mẫu trình diễn thời trang cũng tô vẽ rốn để làm nổi bật, nhưng thường là vẽ dọc dài thêm ra, thay vì vẽ tròn, để chắc chắn là không lầm với một cái lỗ khác cũng ở dưới nhưng phía đàng sau. Thời trang không bỏ lỡ một cơ hội nhỏ nào để khêu gợi.

Dưới rốn là hạ bộ, phần khêu gợi dục tình hấp dẫn nhất vì đó là xuất hiện bên ngoài của cơ quan sinh dục, nơi diễn ra các hoạt động giao hợp, bài tiết, kinh nguyệt, thủ dâm… nghĩa là toàn những hoạt động cấm đề cập. Vùng này được che đậy kín đáo, nhưng không phải là không có cách để tạo chú ý một cách gián tiếp, nhất là theo thói thường, càng dấu giếm quá đáng thì lại càng gây chú ý.

Xưa đàn ông Ai Cập mặc đồ choàng giống như cái váy, phía trước có hồ cứng để cho trông cường tráng cũng như kích thích liên tục Tại Phi Châu (Tây Phi, Mali, Cameroon…) đôi khi cả vài xứ Đông Á, con gái tới tuổi có kinh, phải đeo khố hoặc váy ngắn làm bằng những vật liệu dệt đan, da thú, hột, lá cây…gọi là cái che giống (cache-sexe), nói là để bảo vệ khỏi bị người hay ma quỷ xâm phạm, nhưng thật ra là để chỉ dấu cho biết đến tuổi lấy chồng. Đàn ông New Hebridges, quần đảo Vanuatu, Nam Thái Bình Dương vẫn còn dùng cái quốc phục (penis wrapper) hình cái ống bao che dương vật. Trong một phiên họp Đại Hội Đồng Liên Hiệp Quốc ở New York có đại diện mặc ống kiểu này, không biết của xứ nào.

Thật ra đàn ông châu Âu, trong khoảng 200 năm (1408 – 1575) đã dùng cái codpiece để che hạ bộ mà cuối cùng hóa ra thành… “khoe của”. Cod chữ Anh cổ có nghĩa bìu dái. Thoạt đầu nó chỉ là một mảnh hay túi vải nhỏ nằm ngay bên ngoài phía trước chỗ giao nhau của hai ống quần. Dần dần nó trở thành một bọc cứng dính liền với quần ngay chỗ của quý, chứ không phải chỗ bìu, tạo cảm tưởng to đùng cương cứng. Bọc còn được nhấn mạnh bằng tô điểm thêu thùa mầu sắc, tua rua, nạm vàng, hay đính đá quý… khiến cho Rabelais đã khôi hài mô tả cái codpiece của một nhân vật khổng lồ giả tưởng của mình như sau: “Cái codpiece cần tới gần 16 mét vật liệu. Hình dạng của nó là một vòm cung chiến thắng hết sức thanh lịch, và được giữ chặt bằng hai cái vòng vàng cài vào cúc tráng men, mỗi cúc to bằng quả cam có đính đá quý lớn xanh lục (emeral). Codpiece này vươn ra đo được gần 1 mét”

Ngày nay không cần phải quá lố như vậy. Nam giới với quần jean chật, hoặc quần tắm, quần lót bó sát, khiến phải đổi kiểu nằm tự nhiên, cho đầu quay lên trên, nổi cộm hết sức khêu gợi táo bạo mà không hề bị phê bình. Nữ giới cũng có thể mặc quần jean chật, quấn tắm, quấn lót bó sát in hằn những đường cong gợi cảm, để khiêu khích, kích thích nam giới. Chưa kể quần lót phụ nữ thiên hình vạn trạng kiểu cọ với chất liệu tân tiến khác nhau: mỏng nhẹ tạo cảm giác xúc giác như thật, thêu hoa văn, viền tua rua hình tam giác, đính đá quý, lông giả…nam giới cứ như lạc vào mê hồn trận, bị quyến rũ đến tối tăm mặt mũi.

Một đoạn trên có nhắc, cái thứ không thể đề cập này (unmentionable – như lối nói của Tây Phương dùng chỉ nội y) có một hấp lực rất mạnh, khiến dễ trở thành bào vật ám ảnh (fetish) của đàn ông, đôi khi tới mức bệnh hoạn. Các bệnh sử trong phân tâm học không thiếu bệnh nhân kiểu này. Nhớ lại hồi nhỏ, đọc Đông Chu Liệt Quốc có đoạn tả vua quan lén trốn triều đình, rủ nhau xuống khu Bình Khang bù khú, và ăn cắp nội y của kỹ nữ, đem về cung hý hửng lôi ra khoe với nhau.

Trang phục đặc biệt tối thiểu mà khêu gợi tình dục tối đa còn hơn cả khỏa thân là cái nội y gọi là G-string. Đó là một giải nhỏ bằng vải, da hay satin che giữ cái giống, luồn qua khe giữa hai mông và đính vào dây quanh eo, dùng như quần tắm, quần lót, hay trong trò thoát y (strip tease). Nữ dùng nhiều hơn, nam chỉ họa hiếm mới sử dụng. G-string có thể viết tắt từ các chữ sau mà ra:

– geestring là cái dây đeo khố của Da Đỏ Mỹ Châu thế kỷ XIX

– groinstring là dây khố hạ bộ (groin)

– girdlestring là dây đồ lót phụ nữ chỗ dưới bụng (girdle)

Nhân đây không thể không nhắc đến liên kết quan trọng mật thiết giữa tính dục và thời trang qua phương tiện nhiếp ảnh. Cởi mở của cách mạng tình dục khởi đi từ thập niên 60 cho phép nhiếp ảnh đóng vai tích cực trong việc quảng cáo thời trang qua hình ảnh người mẫu ăn mặc hở hang trên sàn diễn (catwalk), cũng như người mẫu khỏa thân quảng cáo cùng sản phẩm, khêu gợi hết sức táo bạo, gần giống như dâm thư, mà nhiếp ảnh gia tiên phong phải kể là Helmut Newton và Guy Bourdin. Hiện nay hình quảng cáó quần lót đàn ông của CK, hay nội y phụ nữ của Victoria’s Secret táo bạo đập vào mắt, vẫn nhan nhản xuất hiện chỗ công cộng mà không hề xôn xao dư luận.

Bộ phận khác của phụ nữ cũng gợi cảm hết sức là cặp mông. Có người cho đây là biến thái tiến hóa của hai môi âm vật của loài khỉ. Chỉ khác nhau ở chỗ khỉ trong lúc động đực mới nở phồng, còn người nữ thì luôn luôn có cặp mông tròn to khêu gợi. Hình dạng, độ căng cứng của mông khác nhau tùy theo tuổi tác, chủng tộc, nhưng luôn luôn mông căng được coi là đẹp nhất, gợi tình nhất. Thời trang tăng cường hấp dẫn bằng bơm độn, hoặc quần chật lộ rõ mông căng phồng.

Đùi, cẳng, chân của phụ nữ cũng là những điểm đàn ông thường chú ý. Đùi to, cẳng dài, chân thon được coi như tuyệt đẹp. Chân dài còn là tướng dai sức. Trang phục váy ngắn hoặc xẻ rãnh, để lộ đùi, đầu gối, hướng dẫn liên tưởng lên phía vùng cấm, là cách khêu gợi hiệu quả. Áo dài VN, váy xường xám Trung Quốc, khiến cặp giò khi ẩn khi hiện, là những trang phục có tính khêu gợi cao.

Giầy là cái nền, cái bệ của toàn thân, tạo dáng đi quyến rũ, có sức khêu gợi liên tưởng tình dục mạnh mẽ, nên rất được thời trang chú ý. Giầy phụ nữ đủ kiểu khêu gợi như dép (sandale) giầy ống (boot), đặc biệt là giầy cao gót (higheel, stiletto) giúp cẳng chân trông dài ra, lại tạo được dáng đi nhún nhẩy, ngực thây lẩy phía trước, mông hẩy cao đằng sau, trông hết sức hấp dẫn. Sản xuất giầy trị giá rất lớn. Các tên tuổi như Manolo Blahnik, Jimmy Choo, Christian Louboutin….với những đôi giầy giá bạc ngàn.

Chân và giầy tạo nhiều liên tưởng khêu gợi, dễ trở thành fetish. Nổi tiếng nhất là Restif de la Bretonne (1734-1806) say mê giầy, thường ăn cắp giầy của phụ nữ, dùng để thủ dâm. Các nhà tâm lý và phân tâm như Havelock Ellis (Studies in the Psychology of Sex) Richard von Krafft-Ebing (Psychopathia Sexualis) đều có ghi lại những người mê giầy bệnh hoạn. Tục bó chân của Trung Quốc một mặt là khẳng định đẳng cấp giầu có, và mặt khác là tăng máu nuôi dưỡng hạ bộ để phục vụ tình dục tốt hơn. Và các đôi hài nhỏ trở thành báu vật gợi cảm, có khi còn được dúng làm ly uống rượu. Thời trang và tình dục khăng khít đến mức gần như bệnh hoạn.

Đàn ông Trung Cổ, ngoài cái codpiece đã nói trong một đoạn trên, còn có giầy kiểu mõm dài cong giống như mũi thuyền, gọi là Krakow hay Poulaine, mục đích cũng là “khoe của”. Thi nhau khoe của đến độ nhà vua và Giáo hội phải quy định chiều dài mõm giầy tùy theo phẩm trật, giai cấp, lợi tức hàng năm…

Liên hệ thời trang và tính dục còn nhận thấy rõ trong trang phục của người đồng tính, người chuyển giới, người mặc y phục khác giống (cross dressing), người bạo khổ dâm (S/M)… Y phục của họ thường đặc biệt: kiểu cọ, mầu sắc, hoa văn khác thường, rất đa dạng nhưng dễ nhận ra. Vd, dân S/M thích dùng hàng da, dân đồng tính thích sặc sỡ, mầu mè…

Điểm qua riêng rẽ tác dụng của thời trang trên từng bộ phận thân thể là để nhận rõ liên hệ giữa tính dục và thời trang. Trên thực tế liên hệ này cũng bị ảnh hưởng bởi môi trường văn hóa, hoàn cảnh xã hội chính trị… để tùy theo đó mà hở nhiều hay ít, nhấn mạnh điểm nàỳ hay điểm khác (ngực, mông, đùi, hay cẳng chân …). Thông thường, sau một thời gian che kín để tích lũy được đủ vốn kích thích thì cho hở ra sẽ tạo được hiệu quả cao. Theo Roland Barthes cái phần hé ra của da thịt giữa các khe hở quần áo, mới lá cái khêu gợi nhất. Chính cái ẩn hiện lấp lửng mở ra đóng lại của da thịt mới gây khoái cảm, ở chỗ tạo hy vọng cuối cùng sẽ được thấy trái cấm. Thật ra, đối với đàn ông thì bất cứ chút da thịt nào của phụ nữ cũng đều gợi tình, gợi cảm.

Hiện tại, với phong trào #MeToo, phụ nữ tố cáo sách nhiễu tình dục thường bị trách là tại do ăn mặc quá hở hang khêu gợi khiến người ta dễ bị cám dỗ phạm tội. Thành thử, thời trang các mùa gần đây đã thấy có chuyển hướng, ít hở hang khêu gợi mà nghiêng về trung dung kín đáo. Váy dài hơn, áo quần rộng thoáng hơn, không bó chặt, chú ý đến lưng hơn ngực, dùng nhiều mầu đen sậm…

Tuy nhiên nếu nhân loại tồn tại là nhờ vào tình dục thì dáng vẻ bên ngoài hấp dẫn lôi cuốn không bao giờ bị lỗi thời. Thời trang luôn luôn đóng vai quan trọng trong việc tăng cường quyến rũ. Hấp dẫn tình dục luôn luôn là một thuộc tính của thời trang, dù trong bất cứ thời đại, hoàn cảnh nào. Trong hơi thở thời trang luôn luôn phảng phất mùi tình dục.

Phạm Đức Thân