Tác giả: NGUYỄN QUỐC BẢO
Tôi sống gần bốn mươi năm ở châu Âu. Tôi đã chứng kiến một lục địa đi từ tự tin đến hồ nghi, từ thịnh vượng đến mệt mỏi, từ vai trò trung tâm của phương Tây đến vị trí bị chính đồng minh quan trọng nhất xem là gánh nặng. Khi Donald Trump công bố “Chiến lược An ninh Quốc gia” mới, loại châu Âu khỏi tâm điểm chiến lược của Mỹ, điều đó không chỉ là sự thay đổi chính sách. Nó là dấu ấn cho sự cáo chung của toàn bộ trật tự Đại Tây Dương — một trật tự đã định hình thế giới suốt bảy thập niên.
Trump không phá châu Âu; ông chỉ nói thẳng điều mà Washington đã nghĩ từ lâu: châu Âu đã tự đánh mất sức mạnh, ý chí và tương lai của chính mình. Nga không cần chiến thắng; chỉ cần Mỹ rời đi là đủ. Và khi Mỹ rút lại lịch sử, châu Âu buộc phải đối diện với câu hỏi mà gần 40 năm sống ở đây khiến tôi day dứt nhất:
Không có Mỹ, châu Âu là gì trong thế kỷ XXI?
KHI MỘT LỤC ĐỊA NGHE TIẾNG XOÁ SỔ TỪ BÊN KIA ĐẠI TÂY DƯƠNG
Đến những khoảnh khắc trong lịch sử mà một lục địa bỗng nghe thấy tiếng gọi của sự cáo chung, không phải từ kẻ thù ở biên giới, không phải từ những đoàn xe tăng trườn qua đồng cỏ, mà từ một đồng minh từng được xem là trụ cột cho sự tồn tại của mình. Châu Âu đã trải qua nhiều thế kỷ như thế, những năm đen tối thời Hitler, địa ngục Verdun, bóng ma Mussolini, sự sụp đổ của Áo-Hung, chiến tranh Balkan, nhưng trong tất cả những biến cố đó, họ chưa bao giờ phải nghe câu nói này từ Washington: “Châu Âu đang đi sai đường. Và chúng tôi không muốn lục địa ấy thay đổi nữa.”
Câu nói của Trump, lửng lơ, như một lời răn, như một bản cáo phó đọc sớm. Nhưng sâu hơn, nó không chỉ là một lời cảnh báo. Nó là dấu hiệu của một quyết tâm âm thầm đang định hình cả thế kỷ XXI, Hoa Kỳ muốn cắt dây với châu Âu. Không chỉ tạm thời, mà cấu trúc. Không chỉ chiến lược, mà bản thể.
Châu Âu từng là cái nôi văn minh của Mỹ; giờ đây Mỹ muốn rũ bỏ châu Âu như một kẻ nợ đời, như một gánh nặng văn hóa và đạo đức, như một lục địa đã quên cách tự vệ, đã quên cách sinh sản, đã quên chính mình. Từ khi nào lịch sử có thể quay đầu nhanh đến vậy? Từ khi nào những giá trị chung của Tây phương — dân chủ, tự do, lý tính — lại trở thành gánh nặng bị chính nước Mỹ coi là bệnh lý?
Khi Trump ký vào “New National Security Strategy” mới, đó không còn là một văn bản kỹ thuật. Nó là một bản tuyên ngôn triết học, đầy hằn học và chủ ý, một tuyên bố, kỷ nguyên Đại Tây Dương đã kết thúc. Châu Âu — cái nôi của Khai sáng — giờ chỉ còn là một vật trang trí cũ, được giữ lại trên kệ chỉ vì lịch sử chưa quyết định dọn dẹp.
Nếu nhìn lịch sử rộng hơn, người ta sẽ thấy Trump không phải một hiện tượng lẻ. Ông chỉ là tiếng nói dữ dội nhất của một chuyển dịch thầm lặng đã diễn ra hơn ba thập niên, sự mệt mỏi của Mỹ đối với vai trò “bảo mẫu toàn cầu”. Sau năm 1945, Mỹ xem mình là kiến trúc sư của trật tự thế giới, còn châu Âu là đứa con trưởng thành nhưng yếu đuối, cần được che chở. Nhưng từ Afghanistan đến Iraq, từ gánh nặng NATO đến khủng hoảng người tị nạn, Mỹ dần hiểu châu Âu không chỉ là một đối tác, mà là một gánh nặng chiến lược: già nua, chia rẽ, thiếu khả năng quân sự, thiếu ý chí phòng thủ, và ngày càng theo đuổi một thứ đạo đức siêu hình mà Washington coi là xa rời thực tế.
Trong mắt Trump, và cả một phần lớn tầng lớp chiến lược gia Mỹ, châu Âu không còn là trung tâm của thế giới, mà chỉ là một bán đảo địa chính trị nằm vắt vẻo giữa Nga và Đại Tây Dương. Người ta không còn nhìn Paris, Berlin hay Rome như những thủ phủ quyền lực, mà như những thành phố bảo tàng, đẹp nhưng suy tàn, giống một tấm postcard màu trầm phai, mang theo quá nhiều ký ức và quá ít nghị lực.
Khi Trump nói “châu Âu phải coi chừng”, ông không nói về kinh tế, cũng không nói về văn hóa. Ông đang nói về sự sống còn. Điều khiến các thủ đô châu Âu bàng hoàng không phải giọng điệu của ông, mà là sự thật nghiệt ngã, Hoa Kỳ không còn muốn bảo vệ châu Âu khỏi Nga. Thậm chí, trong tài liệu chiến lược mới, Nga không còn được xếp vào nhóm “đối thủ”.
Với Mỹ dưới thời Trump, Nga không phải mối đe dọa. Nga là một thực thể to lớn nhưng vô hại, một đế chế cũ đang cố níu lại bóng dáng của mình bằng những chiến thuật vụn vặt. Mối đe dọa — theo Trump — lại nằm ở châu Âu, một lục địa mà ông xem là tự hủy, tự hoại, và để nhập cư, dân số, ý thức hệ “tiến bộ” làm biến đổi nền tảng dân chủ.
Trong khung nhìn đó, Nga đột nhiên trở thành một người “hiền lành”, một nạn nhân của “sự kiêu ngạo châu Âu”. Và Trump đã làm điều mà Nga mơ suốt nhiều thập niên: xoá bỏ sự đồng thuận rằng Nga là mối đe dọa số 1 của phương Tây. Chỉ trong một văn bản ba mươi trang, ông đã làm thay đổi 70 năm chiến lược an ninh.
Không có phát súng nào nổ, nhưng cả một trật tự sụp đổ trong im lặng.
Châu Âu hiểu ngay lập tức đây không phải là sự thay đổi ngẫu hứng. Đây là bước đầu tiên của chiến lược “xoá sổ châu Âu” mà Washington muốn thực hiện, không phải bằng bom đạn, mà bằng cách cắt bỏ sự bảo trợ. Một châu Âu không có Mỹ là một châu Âu buộc phải đối diện với Nga mà không có ô dù, buộc phải tự phòng vệ mà không có công nghệ, buộc phải quyết định vận mệnh mà không có tấm khiên.
Và chính lúc ấy, Kremlin mỉm cười.
Không phải nụ cười kiêu ngạo, mà là nụ cười của kẻ đã đợi ngày này suốt nhiều thập niên. Nga hiểu rất rõ, một châu Âu không có Mỹ là một châu Âu không biết làm gì. Một con thú lớn nhưng đã già, mất răng, mất móng. Một lục địa của nguyên tắc, của luật pháp, của điều lệ, nhưng không còn sức mạnh thô. Và Putin hiểu sâu hơn nữa:, châu Âu — khi bị bỏ lại một mình — sẽ sụp đổ vào chính những đường nứt bên trong nó.
Những đường nứt ấy không phải mới xuất hiện. Chúng nằm trong cấu trúc của Liên minh châu Âu: Đức và Pháp không còn chung tầm nhìn; Ý, Hy Lạp, Tây Ban Nha mang những vết thương nợ nần và dân túy; các nước Baltic lo sợ Nga; Hungary và Slovakia nghiêng về Moscow; Ba Lan nghiêng về Washington; và toàn bộ lục địa thì bị chia đôi giữa “mở cửa” và “đóng cửa”, giữa “giá trị” và “bản sắc”.
Với chỉ một văn bản chiến lược, Trump không chỉ làm lung lay NATO; ông kích hoạt quá trình phân rã sâu hơn của châu Âu.
Có một sự thật mà không ai ở Brussels muốn thừa nhận, châu Âu chưa bao giờ tự đứng được. Từ năm 1945, châu Âu được nuôi trong bình yên do Mỹ chi trả, lớn lên trong trật tự Mỹ dựng, và trở thành cường quốc kinh tế dưới ô bảo hộ Mỹ. Châu Âu là đứa trẻ được nuôi lớn trong hòa bình, và vì điều đó, châu Âu không còn nhớ cách tự vệ.
Tệ hơn nữa, châu Âu ngây thơ tin hòa bình là trạng thái mặc định của thế giới. Thương mại sẽ cứu vãn tất cả. Lý trí sẽ vượt qua bạo lực. Một ngày nào đó, Nga sẽ trở thành “đối tác”. Trung Quốc sẽ “hội nhập”. Và Mỹ sẽ luôn ở đó, với tàu chiến, với căn cứ, với ngân sách quốc phòng, để bảo đảm họ ngủ yên.
Trump bóc ra sự ngây thơ đó bằng một câu nói đơn giản: “Không.”
Không — chúng tôi không xem Nga là kẻ thù.
Không — chúng tôi không trả tiền để bảo vệ châu Âu nữa.
Không — chúng tôi không tin EU có thể là đối tác chiến lược.
Không — chúng tôi không muốn lục địa này thay đổi theo hướng mà các người đang đi.
Đây là điều chưa từng có trong lịch sử phương Tây, một tổng thống Mỹ tuyên bố châu Âu là vấn đề, không phải giải pháp.
Và điều đáng sợ nhất cho châu Âu không phải là Mỹ quay lưng, mà là Mỹ đã chọn Nga — không phải chọn làm đồng minh, mà chọn làm “đối trọng mềm”, một đối tác có thể giúp Washington tái thiết thế giới theo kiểu “hai cực mềm” thay vì “đa cực hỗn loạn”.
Nga nhỏ, Nga yếu, Nga già, nhưng Nga mang một lợi thế mà Washington cần: Nga không đe dọa Mỹ. Nga không cạnh tranh kinh tế. Nga không có ý định bá chủ toàn cầu. Nga có thể trở thành đại diện cầm chân châu Âu, để Mỹ rảnh tay hướng về Trung Quốc — đối thủ thật sự.
Trong một thế giới mà Mỹ coi Trung Quốc là kẻ phải đối đầu, châu Âu trở thành kẻ có thể bỏ lại giữa đường. Không phải vì ghét, mà vì vô dụng. Không phải vì thù hận, mà vì không còn giá trị chiến lược.
Từ đó, lời giải thích cho nụ cười của Kremlin trở nên rõ ràng, Nga không cần thắng ở Ukraine; Nga chỉ cần Mỹ bỏ rơi châu Âu. Một khi dòng máu nối Đại Tây Dương bị cắt, châu Âu sẽ tự phân rã, tự tranh cãi, tự trôi về những bản sắc cũ, và cuối cùng tự dẫn mình vào thế yếu nhất trong suốt 70 năm.
Khi đó, Nga không cần đánh; Nga chỉ cần chờ.
Châu Âu sẽ tự tan.
