Ôm Một Đời Thơ

Trump Không Biết Làm Thế Nào Để Kết Thúc Cuộc Chiến Với Iran

Thomas L. Friedman, “Trump Has No Idea How to End the War With Iran” 

The New York Times

Chuyển ngữ: Lương Định Văn

Tôi đến Tehran lần đầu tiên vào tháng 9 năm 1996. Tôi ngụ ở khách sạn Homa, trước đây là khách sạn Sheraton. Lúc đó, tôi viết rằng trên cánh cửa ở tòa sảnh đường của khách sạn một tấm biển viết bằng tiếng Anh, “Đả đảo nước Mỹ”. Khi nhìn tấm biển đó, tôi nhớ mình đã nghĩ đại loại như: À, đây không phải là dòng chữ viết bậy lên tường! Nó được gắn chắc trên tường. Sẽ khó để gỡ bỏ xuống.

Vào cuối những năm 1990 là một khoảnh khắc ngắn ngủi của chủ trương cởi mở ở Iran, đó là lý do tôi được cấp visa. Tôi hy vọng rằng nỗi ước vọng hiển nhiên của giới trẻ Iran lúc bấy giờ là muốn hội nhập vào nền kinh tế thế giới cuối cùng sẽ chiến thắng các nhà lãnh đạo đã gắn những dòng chữ đó lên tường. Điều đó đã không xảy ra. Dòng chữ đó đã ăn sâu bám rễ.

Giờ đây, Tổng thống Trump và Thủ tướng Benjamin Netanyahu của Israel đã phát động cuộc chiến nhắm vào Iran được hơn một tuần lễ, và câu hỏi lớn nhất của tôi là: Chuyện gì sẽ xảy ra nếu điều cần thực hiện lại bất khả thi? Điều gì sẽ xảy ra nếu sự biến đổi của Iran quan trọng hơn nhiều so với những gì những người chỉ trích cuộc chiến thừa nhận, nhưng lại khó khăn hơn nhiều so với những người lập kế hoạch của cuộc chiến đã nhận thức trước đó?

Đúng vậy, không có điều gì sẽ có thể cải thiện triển vọng của người dân Iran, Lebanon, Iraq, Syria, Gaza, Yemen và Israel hơn là lật đổ chế độ Hồi giáo ở Tehran.

Nhưng nếu chế độ đó cũng đã ăn sâu bám rễ – vào hệ thống đạo đức, trường học, các đồn bót cảnh sát, các chức năng của chính phủ, hệ thống ngân hàng, quân đội, các lực lượng bán quân sự khu vực – đến mức, bất chấp sự bất mãn của đa số người dân Iran, chế độ đó không thể bị lật đổ mà không đẩy toàn bộ lãnh thổ của Iran, rộng bằng khoảng một phần sáu diện tích Hoa Kỳ và là nơi sinh sống của 90 triệu người, vào tình trạng hỗn loạn? Điều gì sẽ xảy ra nếu sự lựa chọn duy nhất nhằm thay thế nhanh chóng chế độ chuyên chế Hồi giáo của Iran không phải là dân chủ mà là sự hỗn loạn trên quy mô lớn?

Không một điều gì nhấn mạnh tình trạng ăn sâu bám rễ của chế độ bằng sự kiện thay thế nhà lãnh đạo tối cao của Iran, Ali Khamenei, người bị giết ngay từ đầu cuộc chiến, bằng con trai ông, Mojtaba Khamenei, được cho là một người theo đường lối cứng rắn khác.

Vì cuộc chiến này đã làm cho tôi và nhiều người khác hoàn toàn bất ngờ, nên tôi đang dò dẫm tìm đường tiến về phía trước — cố gắng suy nghĩ kỹ lưỡng đến những tình huống không những tốt nhất mà ngay cả tệ hại nhất với một thái độ khiêm nhường, bởi vì chưa ai trong chúng ta từng lâm vào tình trạng này trước đây.

Theo tôi nghĩ, như các sự kiện đang diễn tiến Trump và Netanyahu nên dừng lại ở thành tựu về quân sự của họ, ít nhất là vào lúc này. Tại sao?

Thứ nhất, rõ ràng là Trump và Netanyahu đã bắt đầu cuộc chiến này mà không có bất kỳ dự tính rõ rệt rằng cuộc chiến nên kết thúc vào lúc nào.

Tôi nghi ngờ khi cho rằng Netanyahu có lẽ sẽ rất hài lòng khi biến Iran thành một Gaza lớn khác và chỉ cần tiếp tục “cắt cỏ”, hoặc thỉnh thoảng dập tắt các mối đe dọa ở đó, như ông ta đã từng làm ở Gaza. Như nhà phân tích quân sự Amos Harel của tờ Haaretz đã nói: “Vài tháng trước, Netanyahu đã mô tả Israel như một nước Sparta hiện đại. Nhưng để bảo tồn bản sắc của chế độ quân phiệt của mình, Sparta cần có sự xung đột quân sự thường xuyên – một loại xung đột cho phép người cai trị của nó duy trì quyền lực – bất kể cái giá mà họ áp đặt trên đất nước.”

Việc duy trì Israel ở trong tình trạng chiến tranh với Iran, Hamas và Hezbollah sẽ cho phép Netanyahu kéo dài phiên tòa xét xử việc tham nhũng của ông ta và tránh sự điều tra của một ủy ban về việc ông ta đã không ngăn chặn được cuộc xâm lược của Hamas vào ngày 7 tháng 10 năm 2023. (Nếu bạn cho rằng điều này là sự hoài nghi một cách quá đáng, thì bạn không hiểu con người của Netanyahu.)

Về phần mình, Trump đã có những phát ngôn lung tung mâu thuẫn với nhau về tình hình ở Iran vào sáng ngày hôm sau – những điều thực khôi hài và thường xuyên trái ngược nhau, cho thấy vị tổng tư lệnh chỉ đang tuyên bố theo kiểu tùy cơ ứng biến. Hôm nay thì nói về thay đổi chế độ, ngày mai thì không; hôm nay ông ta không quan tâm đến tương lai của Iran, ngày mai lại nói sẽ có tiếng nói trong việc lựa chọn lãnh đạo tiếp theo của nước này; hôm nay ông ta sẵn sàng đàm phán, ngày mai lại đòi hỏi phải “đầu hàng vô điều kiện”.

Tôi cho rằng Hussein Ibish, một phân tích gia về vấn đề Trung Đông đã tóm tắt chiến lược của Trump ở Iran một cách ngắn gọn khi ông viết: “Sự việc diễn ra như thế này: Mỹ và Israel ném bom và phá hủy các mục tiêu. Sau đó, người Iran sẽ (..điền vào chỗ trống..) giành được (..điền vào chơi trống..) sự thay đổi về chế độ chính trị để đạt được (..điền vào chỗ trống..) mục tiêu cuộc chiến của Mỹ.”

Liệu bạn có đầu tư vào một công ty mà người lãnh đạo, không hề báo trước, bắt đầu một chiến lược kinh doanh hoàn toàn mới và sau đó, chỉ trong một tuần sau, mô tả mục tiêu của công ty theo năm cách khác nhau không? Đó là một tín hiệu báo hiệu nên dừng ngay lại..

Tuy nhiên, dường như Trump và Netanyahu đã làm suy yếu đáng kể về khả năng hạt nhân của Iran và khả năng triển khai sức mạnh về hải quân, không quân và phi đạn của nước này. Đây là điều tốt cho người dân Iran, xét đến việc chế độ đó đã sử dụng quyền lực giết hại rất nhiều người, và cũng tốt cho khu vực. Điều khôn ngoan cần phải làm bây giờ là tạm ngưng lại và xem mọi chuyện sẽ diễn biến và hậu quả của nó như thế nào.

Đó là lúc vai trò chính trị thực sự diễn ra. Nghĩa là, nếu Hoa Kỳ và Israel tuyên bố rằng, sau khi đạt được hầu hết các mục tiêu quân sự, họ đã sẵn sàng ngừng các cuộc tấn công – miễn là Iran cũng làm như vậy – thì giới lãnh đạo Iran còn sống sót chắc chắn sẽ tuyên bố với thế giới và người dân vào sáng hôm sau rằng: “Chúng ta đã chứng tỏ rằng chúng ta đã phản kháng sức mạnh kết hợp của tên Đại Satan và Tiểu Satan.”

Nhưng hậu quả sau cuộc chiến, tôi dám đánh cuộc rằng sẽ xảy ra một cuộc tranh luận nảy lửa và đấu đá trong nội bộ của giới tinh hoa cầm quyền ở Tehran. Nhiều tiếng nói của người dân, doanh nhân và những người cải cách trong chế độ chắc chắn sẽ tuyên bố với phe cứng rắn của Iran: “Hãy nhìn vào thảm họa mà các ông đã gây ra cho chúng tôi. Nếu đây là một chiến thắng vĩ đại của Iran, thì sự thất bại sẽ như thế nào? Chúng tôi đã mất đi tiền tiết kiệm, nền kinh tế, môi trường, phần lớn quân đội và tình hữu nghị của tất cả các nước láng giềng. Tương lai của chúng tôi sẽ ra sao?”

Hãy xem xét cuộc đấu đá nội bộ mà chúng ta đang chứng kiến giữa tổng thống Iran và các phe phái quân sự cứng rắn về việc liệu Iran có nên tấn công các nước láng giềng Ả Rập với hy vọng rằng họ sẽ gây áp lực lên Hoa Thịnh Đốn để chấm dứt chiến tranh hay không. Ai biết được điều gì có thể phát sinh giữa người dân Iran và chế độ, và ngay trong nội bộ chế độ, theo thời gian một khi cuộc chiến kết thúc và cái giá phải trả cho hành vi cực đoan của Iran khi đáo hạn.

Hiển nhiên, không ai có thể bảo đảm rằng hậu quả về mặt chính trị sẽ kết thúc bằng sự thay đổi trong chế độ hay của chính quyền. Nhưng điều đó cũng có cơ hội thành công ngang bằng với việc ném bom tiêu hủy Tehran và Beirut thành gạch vụn rồi hy vọng một cuộc nổi dậy của quần chúng sẽ nổ ra.

Chúng ta đã chứng kiến một nhà máy lọc nước biển ở Iran bị ném bom, và để trả đũa, Iran đã tấn công nhà máy lọc nước biển của Bahrain. Nếu chiều hướng đó lan rộng, người dân sẽ nhanh chóng cạn kiệt nước uống. Iran có nguy cơ trở thành một thảm họa về môi trường lớn hơn cả những gì các giáo chủ Hồi giáo đã gây ra, điều này rất có thể là sự thực; sẽ không một ai có thể sống được ở đó.

Có một đoạn văn ám ảnh trong bài báo của tờ Times hôm thứ Hai về tâm trạng ở Tehran đối với cuộc chiến.

“Peyman, một doanh nhân ngành kỹ thuật số ở Tehran, lo lắng rằng cái giá phải trả đã quá cao. Giống như nhiều người Iran được phỏng vấn, ông nói rằng ông đã ở nhà suốt cả ngày, không thể làm việc, chứng kiến sự tàn phá với nỗi sợ hãi và bất an ngày càng tăng. Ông tự hỏi làm thế nào người dân địa phương có thể ngăn chặn ngay cả những tội phạm nhỏ khi các đồn cảnh sát bị ném bom — chứ đừng nói đến việc bất kỳ chính phủ nào có thể tiếp tục điều hành đất nước sau khi quá nhiều thứ đã bị phá hủy.”

Peyman nói với tờ Times, “Nếu chúng tôi muốn sinh sống ở Iran trong tương lai, bất kể chính phủ nào, chúng tôi vẫn cần phải có các tổ chức của thể chế.”

Chế độ Iran là một điều ô nhục — một mối đe dọa đối với chính người dân của mình, đối với các nước láng giềng và đối với trật tự của nền pháp trị cũng như đối với bất kỳ quốc gia nào khác. Tôi cầu nguyện rằng chế độ này sẽ sớm trở thành một phần của quá khứ, với một cái giá hợp lý, và mở khóa giải phóng tiềm năng to lớn của người dân Iran trong việc đóng góp cho nhân loại.

Nhưng việc liên tục ném bom, phá hủy ngày càng nhiều cơ sở hạ tầng về quân sự và dân sự, và chỉ hy vọng rằng người dân Iran khao khát dân chủ sẽ đoàn kết lại – trong bối cảnh hầu như không có internet để liên lạc, và việc di chuyển trên đường phố cũng có thể gây nguy hiểm đến tính mạng – và tự chính mình lật đổ chế độ độc tài đã ăn sâu bám rễ này… thì hãy chứng minh cho tôi thấy liệu điều này đã từng xảy ra ở nơi nào trong lịch sử.

Tôi đoán rằng chế độ này sẽ chỉ sụp đổ từ trên xuống, và tiến trình đó sẽ chỉ bắt đầu sau khi có lệnh ngừng bắn.

Điều tốt nhất mà chiến lược ném bom của Trump-Netanyahu có thể đem lại là khởi động tiến trình đó; chỉ cần đưa Iran hướng tới một con đường tốt hơn, nơi mà nó ít gây nguy hiểm hơn cho người dân và các nước láng giềng, cũng đã là một thành tựu đáng kể. Điều tồi tệ nhất mà chiến lược này có thể gây ra là tàn phá Iran bằng các cuộc oanh tạc không ngừng nghỉ đến mức không một ai có thể điều hành được một đất nước như vậy. Đó sẽ là một thảm họa với một quy mô không thể nào đo lường được.

Thomas L. Friedman, Bình luận gia về các vấn đề đối ngoại. Ông cộng tác với tờ Times từ năm 1981 và đã giành được ba giải Pulitzer. Ông là tác giả của bảy cuốn sách, trong đó có cuốn “Từ Beirut đến Jerusalem”, cuốn sách đã đoạt Giải thưởng National Book Award.